Fort VIII “Łętownia / Kuńkowce” – Zapomniany Olbrzym Twierdzy Przemyśl

Wśród zielonych wzgórz na północny wschód od Przemyśla, w miejscowości Kuńkowce, kryje się jeden z najpotężniejszych elementów Twierdzy Przemyśl – Fort VIII “Łętownia / Kuńkowce”. Jest to obiekt, który choć dziś w dużej mierze zapomniany i zarośnięty, w latach 1914-1915 stanowił kluczowy punkt oporu na północno-wschodnim odcinku pierścienia fortecznego. Jego historia to opowieść o potędze austro-węgierskiej myśli inżynieryjnej, heroicznej obronie i dramatycznym końcu.

Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzja o budowie Fortu VIII zapadła w ramach kompleksowej modernizacji Twierdzy Przemyśl, która miała miejsce w latach 80. XIX wieku. Była to odpowiedź na rozwój artylerii i konieczność zastąpienia starszych, ziemnych dzieł obronnych nowoczesnymi fortami pancernymi. Budowę rozpoczęto w 1880 roku, a zakończono w 1883 roku. Fort otrzymał numer VIII i nazwę od pobliskich miejscowości – Łętownia (obecnie część Przemyśla) oraz Kuńkowce.

Fort został zaprojektowany jako typowy fort główny (niem. Hauptwerk) o standardowym dla tamtego okresu układzie. Jego głównym zadaniem było zamknięcie doliny rzeki San oraz szlaku prowadzącego na Medykę i dalej w głąb Galicji. W latach 1890-1894, w ramach kolejnej fazy modernizacji twierdzy, fort przeszedł znaczącą rozbudowę. Wzmocniono wówczas stropy koszar betonem, pogrubiono mury czołowe i szyjowe, a przede wszystkim zmodernizowano system wentylacji i odwodnienia. Dodatkowo, w latach 1909-1911, jako przygotowanie do spodziewanego konfliktu z Rosją, przeprowadzono ostatnie prace adaptacyjne, dostosowując fort do możliwości prowadzenia ognia pośredniego.

Architektura i uzbrojenie – militarny kolos

Fort VIII “Łętownia / Kuńkowce” to obiekt o konstrukcji ceglano-betonowej, wzniesiony na planie nieregularnego pięcioboku, typowym dla fortów artyleryjskich drugiej generacji. Jego powierzchnia wynosiła około 1,2 hektara. Głównym elementem był wał artyleryjski o długości 220 metrów, na którym pierwotnie znajdowało się stanowisko dla 12 dział fortecznych kalibru 120 mm w kazamatach (schronach) oraz dla 4 haubic kalibru 150 mm na odkrytych stanowiskach. Dodatkowo fort posiadał stanowiska dla artylerii lekkiej (8 cm) oraz liczne gniazda karabinów maszynowych.

Kluczowym elementem obrony bezpośredniej była sucha fosa o głębokości 6 metrów i szerokości 12 metrów, otaczająca fort z trzech stron. Jej dno i ściany były wyłożone cegłą. W fosie znajdowały się cztery kaponiery (boczne stanowiska ogniowe) – dwie czołowe i dwie barkowe, które umożliwiały ostrzał wzdłuż fosy. Do fortu prowadziła jedyna brama, broniona przez kaponierę szyjową. Główny budynek koszarowo-bojowy, tzw. Kavalier, znajdował się w szyi fortu i mógł pomieścić do 800 żołnierzy wraz z oficerami. Posiadał własną studnię o głębokości 45 metrów, magazyny amunicji (prochownię) i prowiantu, a także piekarnię polową.

Rola w obronie Twierdzy podczas I Wojny Światowej

Podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl (wrzesień-październik 1914) Fort VIII nie odegrał kluczowej roli, gdyż główne uderzenie rosyjskie skierowane było na południowy i wschodni odcinek pierścienia. Jednak podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort stał się jednym z najważniejszych punktów oporu na północno-wschodnim froncie obrony.

Od 5 listopada 1914 roku fort był nieustannie ostrzeliwany przez rosyjską artylerię oblężniczą, w tym ciężkie haubice kalibru 152 mm i 203 mm. Najcięższe walki miały miejsce w grudniu 1914 roku, gdy Rosjanie podjęli próbę przełamania frontu w rejonie Kuńkowice-Łętownia. Załoga fortu, pod dowództwem kapitana Franza Kutschera, odpierała ataki przez 117 dni nieprzerwanego oblężenia. W okresie od 15 do 22 grudnia fort odnotował ponad 300 trafień ciężkimi pociskami, które zniszczyły wał artyleryjski i uszkodziły stropy koszar. Mimo to fort nie został zdobyty szturmem.

Kluczowym momentem była bitwa o Fort VIII w dniach 15-18 marca 1915 roku. Gdy dowództwo twierdzy podjęło decyzję o kapitulacji, nakazano wysadzenie fortów. 19 marca 1915 roku o godzinie 7:00 rano załoga Fortu VIII, po ewakuacji, zdetonowała ładunki wybuchowe. Potężna eksplozja zniszczyła główny wał artyleryjski, kaponierę szyjową i część koszar. Był to akt desperacji, mający uniemożliwić Rosjanom wykorzystanie fortu. Do dziś w betonowych murach widoczne są ślady po kulach i odłamkach, a także charakterystyczne pęknięcia powstałe w wyniku eksplozji.

Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Dziś Fort VIII “Łętownia / Kuńkowce” jest w stanie ruiny, ale wciąż imponuje swoimi rozmiarami i surowym pięknem. Jest to obiekt wolnostojący, niezabezpieczony i ogrodzony jedynie częściowo. Wejście na teren fortu jest możliwe, ale wymaga ostrożności – grożą zawaleniem stropy, a w fosie i korytarzach znajdują się gruzowiska i studnie. Obiekt jest własnością prywatną, ale dostęp do niego jest nieformalnie dozwolony.

Stan zachowania jest zróżnicowany. Najlepiej widoczne są:

• Wał artyleryjski – zniszczony eksplozją, ale jego kształt jest czytelny.
• Sucha fosa – w większości zachowana, porośnięta gęstą roślinnością.
• Kaponiery – w ruinie, ale można wejść do ich wnętrz (uwaga na zapadliska!).
• Budynek koszarowo-bojowy – zawalony strop, widoczne piwnice i korytarze.
• Studnia forteczna – zachowana, głęboka na 45 metrów, częściowo zasypana.

Fort jest popularnym celem wycieczek militarnych turystów i miłośników historii. Co roku, w rocznicę kapitulacji Twierdzy (marzec), organizowane są tam inscenizacje historyczne z udziałem grup rekonstrukcyjnych.

Ciekawostki i mało znane fakty

• Podziemne tunele: Pod fortem znajduje się system korytarzy kontrminowych, które miały służyć do niszczenia rosyjskich saperów kopiących tunele pod forty. Do dziś nie są one w pełni zbadane.
• Niewybuchy: Wokół fortu wciąż znajdują się niewybuchy z czasów I wojny światowej – głównie pociski artyleryjskie. Zbieranie ich jest zabronione i śmiertelnie niebezpieczne.
• Legenda o skarbie: Według lokalnych podań, przed wysadzeniem fortu, oficerowie austriaccy mieli zakopać w jego okolicy skrzynię z kosztownościami i dokumentami. Mimo kilku amatorskich poszukiwań, skarbu nie odnaleziono.
• Fort jako schron: Podczas II wojny światowej fort był wykorzystywany przez miejscową ludność jako schronienie przed bombardowaniami. W latach 1944-1945 stacjonowały w nim oddziały Armii Czerwonej.
• Nazwa: Nazwa “Łętownia” pochodzi od podmokłych łąk (łęgów) w dolinie Sanu, a “