19 listopada 1914: Rosjanie ostatecznie zamykają pierścień wokół Twierdzy Przemyśl
Drugie oblężenie – decydujący moment
Jesienią 1914 roku Twierdza Przemyśl – największa austro-węgierska forteca na wschodzie – znalazła się w dramatycznym położeniu. Po nieudanej ofensywie wojsk austro-węgierskich i niemieckich w Galicji, armia rosyjska generała Radko Dimitriewa ponownie zbliżyła się do miasta. 5 listopada 1914 roku rozpoczęło się drugie oblężenie. Początkowo załoga twierdzy licząca około 130 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmaneka mogła jeszcze liczyć na połączenie z resztą armii austro-węgierskiej.
19 listopada 1914 roku Rosjanie przypuścili zdecydowany atak na północny odcinek obrony, w rejonie fortów Dunkowiczki i Batycze. Zacięte walki trwały kilka dni, a wojska rosyjskie poniosły ogromne straty – szacuje się, że w walkach o te forty zginęło ponad 10 tysięcy żołnierzy. Mimo to Rosjanie zdołali przerwać pierścień obronny i ostatecznie zamknąć okrążenie. Od tego dnia Twierdza Przemyśl była całkowicie odcięta od dostaw żywności, amunicji i posiłków.
Życie w oblężonym mieście
W mieście pozostało około 30 tysięcy cywilów. Warunki życia stawały się coraz trudniejsze – brakowało żywności, leków i opału. Ceny podstawowych produktów wzrosły kilkukrotnie. Szpitale wojskowe, urządzone w budynkach publicznych i klasztorach, były przepełnione rannymi. W samej twierdzy stacjonowało około 130 tysięcy żołnierzy, w tym wielu Polaków, Ukraińców, Węgrów i Austriaków. Dowództwo twierdzy zmuszone było racjonować żywność – dzienna racja chleba spadła do 200 gramów na osobę.
Mimo oblężenia działała poczta polowa, a w mieście ukazywały się gazety – m.in. „Głos Przemyski”. W kościołach odprawiano nabożeństwa błagalne o ocalenie miasta. 19 listopada stał się symbolicznym początkiem najtrudniejszego okresu w dziejach Przemyśla – miasta, które przez ponad cztery miesiące żyło w całkowitej izolacji.
Znaczenie twierdzy dla frontu wschodniego
Twierdza Przemyśl była kluczowym punktem obrony Austro-Węgier. Jej upadek otwierał Rosjanom drogę na Kraków i Wiedeń. Dlatego cesarz Franciszek Józef osobiście nakazał jej obronę do końca. 19 listopada 1914 roku stało się jasne, że walka będzie długa i wyczerpująca. Oblężenie zakończyło się 22 marca 1915 roku kapitulacją twierdzy – do niewoli dostało się około 120 tysięcy żołnierzy, a miasto znalazło się pod okupacją rosyjską. Dopiero ofensywa gorlicka w maju 1915 roku przywróciła Przemyśl Austro-Węgrom.
Dziś 19 listopada przypomina o heroizmie obrońców i tragedii miasta, które znalazło się w centrum największego konfliktu ówczesnego świata. Forty Twierdzy Przemyśl, zachowane do dziś, są świadectwem tamtych wydarzeń i jednym z najważniejszych zabytków militarnych w Europie.