Rosjanie pod murami twierdzy

19 września 1914 roku wojska rosyjskie 3. Armii generała Nikołaja Ruzskiego, nacierające po zwycięstwie w bitwie pod Lwowem, po raz pierwszy zbliżyły się do zewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl. Był to moment, w którym tysiące mieszkańców miasta zrozumiało, że wojna, dotąd odległa, stanęła dosłownie u bram. Rosyjskie patrole kozackie pojawiły się na przedpolach fortów w rejonie Siedlisk i Pikulic, a artyleria rozpoczęła ostrzał pozycji wysuniętych.

Twierdza w przededniu oblężenia

Twierdza Przemyśl, rozbudowywana od połowy XIX wieku, była wówczas jedną z największych fortyfikacji Europy. Jej główny obwód liczył około 45 kilometrów, a załoga pod dowództwem generała Hermana Kusmaneka liczyła około 131 000 żołnierzy. Forteczny pierścień składał się z kilkudziesięciu fortów głównych i pomocniczych, m.in. Fortu I „Salis Soglio”, Fortu XIII „San Rideau” czy Fortu XV „Borek”. 19 września 1914 roku twierdza nie była jeszcze całkowicie zmobilizowana – część rezerw dopiero ściągano z odległych garnizonów.

Pierwsze starcia i decyzje

Tego dnia doszło do serii potyczek na linii placówek. Austro-węgierskie bataliony piechoty i oddziały landszturmu próbowały powstrzymać rosyjski zwiad. W rejonie fortu „Optyń” (Fort XII) Rosjanie odrzucili słabsze ubezpieczenia, ale nie zdołali wedrzeć się do wnętrza dzieła. Generał Kusmanek wydał rozkaz postawienia załogi w stan najwyższej gotowości bojowej i zamknięcia wszystkich bram twierdzy. Dowództwo austro-węgierskie w Wiedniu wciąż liczyło, że twierdza przetrwa jako punkt oparcia dla przyszłej ofensywy.

Znaczenie 19 września

Data 19 września 1914 roku jest umownym początkiem pierwszego oblężenia Przemyśla, które trwało do 9 października, gdy Rosjanie musieli się wycofać po klęsce w bitwie nad Sanem. Kolejne oblężenie, rozpoczęte w listopadzie, zakończyło się kapitulacją twierdzy 22 marca 1915 roku – do niewoli rosyjskiej dostało się wówczas około 117 000 żołnierzy, w tym 9 generałów. Dla miasta był to początek tragicznego okresu: walki, ostrzału, głodu i zniszczeń, które dotknęły zarówno wojskowych, jak i cywilów.

Pamięć o tamtych dniach

Dziś na terenie Twierdzy Przemyśl, wpisanej w 2018 roku na listę Pomników Historii, można oglądać zachowane forty, cmentarze wojenne i muzea. 19 września bywa przywoływany w lokalnych obchodach rocznicowych jako dzień, w którym Przemyśl stał się jednym z kluczowych punktów frontu wschodniego. To także przestroga – miasto wielokulturowe, w którym przed wojną żyli obok siebie Polacy, Ukraińcy, Żydzi i Rusini, doświadczyło wówczas jednego z najcięższych okresów w swojej nowożytnej historii.