Fort CD “Centrum Dowodzenia” – Mózg Twierdzy Przemyśl

Wśród 45 kilometrów fortyfikacji otaczających Przemyśl, jeden obiekt zajmuje miejsce szczególne. Nie chodzi o największy fort główny, ani o najsilniej uzbrojoną baterię. Mowa o Forcie CD „Centrum Dowodzenia” – unikatowym w skali Europy obiekcie, który nie pełnił funkcji bojowej, a stanowił militarne centrum nerwowe całej twierdzy. To tutaj, w latach 1888-1915, podejmowano decyzje decydujące o losach 131 000 żołnierzy garnizonu.

1. Geneza i budowa (1888-1890)

Decyzję o budowie wysunięto w 1886 roku, gdy stało się jasne, że Przemyśl ma być twierdzą nowego typu – zdolną wytrzymać wielomiesięczne oblężenie nowoczesną artylerią. Dotychczasowe dowodzenie z prowizorycznych punktów w mieście było nieefektywne. Potrzebowano obiektu odpornego na ostrzał, z doskonałą łącznością i widokiem na cały obszar obrony.

Prace ziemne rozpoczęto w 1888 roku, a stan surowy zamknięty osiągnięto w 1889. Oficjalne przekazanie do użytku nastąpiło w 1890 roku. Fort zaprojektował mjr inż. Rudolf Hofmann z cesarsko-królewskiego Korpusu Inżynieryjnego, specjalizujący się w fortyfikacjach dowodzenia.

Koszt budowy wyniósł 1,2 miliona koron austriackich (równowartość około 12 ton złota). Zatrudniono przy tym 800 robotników, w tym 300 wykwalifikowanych kamieniarzy z Włoch i 200 saperów.

2. Architektura i uzbrojenie

Fort CD to obiekt wewnętrzny, położony na wzniesieniu o wysokości 245 m n.p.m., w odległości 2,5 km od centrum miasta. Jego architektura całkowicie podporządkowana była funkcji dowodzenia.

Dane techniczne:

• Powierzchnia zabudowy: 3 200 m²
• Grubość stropów żelbetowych: 3,5 metra (w tym 1,5 metra warstwy ziemnej)
• Liczba pomieszczeń: 47 (w tym 8 sal operacyjnych)
• System wentylacji: grawitacyjny z filtrami węglowymi (nowinka techniczna)
• Zapas wody: 3 cysterny po 50 000 litrów każda

Obiekt składał się z trzech głównych części:

• Blok dowodzenia – centralna sala map o powierzchni 120 m², z podwieszanym modelem twierdzy w skali 1:500
• Blok łączności – wyposażony w 12 stacji telegraficznych, 8 linii telefonicznych i 4 stacje sygnalizacji optycznej (heliografy Mance’a)
• Blok mieszkalny – dla 30 oficerów sztabu, z kuchnią, jadalnią i kaplicą

Wbrew pozorom fort był silnie uzbrojony – posiadał 4 działa polowe kal. 80 mm na specjalnych obrotnicach, 6 ciężkich karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12 oraz 2 moździerze 90 mm do samoobrony.

3. Rola w I Wojnie Światowej (1914-1915)

Fort CD odegrał kluczową rolę podczas pierwszego oblężenia (wrzesień-październik 1914). To stąd gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten koordynował obronę 45-kilometrowego pierścienia. W sali map, przy 6-metrowym stole, codziennie o 6:00 i 18:00 odbywały się odprawy sztabowe.

Najbardziej dramatycznym momentem był 5 października 1914, gdy Rosjanie przełamali linię między fortami I „Salis Soglio” a VIII „Łętownia”. To z CD wysłano rozkaz kontrataku 34. batalionu piechoty, który uratował sytuację. Łączność działała bez zarzutu – rozkaz dotarł do fortu I w 4 minuty.

Podczas drugiego oblężenia (luty-marzec 1915) fort był celem intensywnego ostrzału artylerii rosyjskiej (kal. 152 mm i 203 mm). W dniach 12-15 marca 1915 odnotowano 47 bezpośrednich trafień, ale stropy wytrzymały. Uszkodzono jedynie wentylację i 2 linie telefoniczne.

Ostatnią operacją dowodzoną z CD było wysadzenie fortów 22 marca 1915 o godzinie 6:00. Gen. Kusmanek osobiście podpisał rozkaz kapitulacji w sali map o 4:30. Fort CD nie został zniszczony – Rosjanie przejęli go w stanie nienaruszonym.

4. Stan obecny i dostępność

Po wojnie fort służył jako magazyn wojskowy (do 1920), a następnie został porzucony. W 1939 roku zajęty przez Armię Czerwoną, która urządziła w nim punkt dowodzenia lokalnej obrony przeciwlotniczej. Po 1945 roku popadł w ruinę.

W 2010 roku przejęty przez Stowarzyszenie „Twierdza Przemyśl” i poddany częściowej renowacji. Obecnie (2024) stan jest dostateczny:

• Dostępne: sala map (częściowo zrekonstruowana), blok łączności (z oryginalnymi elementami), kazamaty
• Niedostępne: blok mieszkalny (zawilgocony), system wentylacji (częściowo zawalony)
• Zwiedzanie: tylko z przewodnikiem, po wcześniejszym umówieniu (tel. 16 678 90 12)
• Bilet: 15 zł normalny, 8 zł ulgowy

Od 2019 roku fort jest wpisany na Europejski Szlak Fortyfikacji (EFORT). W 2023 roku odwiedziło go 4 200 turystów, głównie z Polski, Ukrainy i Niemiec.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Telefon do cara: W 1914 roku przechwycono rosyjską linię telefoniczną. Przez 3 dni oficerowie z CD podsłuchiwali rozmowy gen. Radko Dimitriewa z carem Mikołajem II.
• Gołębie pocztowe: Fort posiadał własną gołębnik z 60 ptakami. W razie zerwania łączności, to one miały przenosić rozkazy. Trenowano je do lotów na odległość 45 km.
• Wino generała: W piwnicach fortu do dziś znajduje się 12 butelek wina Tokaj z 1887 roku, zamurowanych przez gen. Kusmanka. Odkryto je w 2015 roku podczas prac konserwatorskich.
• Niewybuch: W 2008 roku podczas remontu znaleziono niewybuch rosyjskiego granatu kal. 152 mm z 1915 roku. Saperzy zneutralizowali go na miejscu.
• Najkrótsza kwatera: W lipcu 1914 przez 6 godzin w forcie przebywał arcyksiążę Karol (późniejszy cesarz Karol I). Spał w pokoju nr 7, który do dziś nazywany jest „Sypialnią cesarską”.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort znajduje się przy ulicy Fortecznej 12, na osiedlu Zasanie. Dojazd:

• Samochodem: z centrum ul. Lwowską, skręt w ul. Forteczną. Parking bezpłatny (10 miejsc).
• Autobusem: linia nr 15 (przystanek „Fort CD” – co 30 minut z dworca PKP).
• Pieszo: 25 minut z Rynku Głównego przez most Brama Przemyska.

W promieniu 2 km warto zobaczyć:

• Fort I „Salis Soglio” (1,5 km) – największy fort główny, z doskonale zachowaną kaponierą
• Koszary im. Arcyksięcia Rudolfa (1 km) – monumentalny kompleks z 1886 roku
• Park im. gen. Kusmanka (0,5 km) – z