Fort XII „Werner / Żurawica” – Pancerny Strażnik Południowego Odcinka Twierdzy Przemyśl

Fort XII „Werner”, znany również pod nazwą „Żurawica”, to jeden z najpotężniejszych i najlepiej zachowanych fortów artyleryjskich Twierdzy Przemyśl. Wybudowany w latach 1882–1884 jako fort główny (niem. Hauptwerk), stanowił kluczowy element południowego pasa obrony. Jego zadaniem było blokowanie dostępu do miasta od strony wschodniej, wzdłuż doliny Sanu, oraz wspieranie ogniem sąsiednich fortów: Fortu XI „Duńkowiczki” i Fortu XIII „San Rideau”.

1. Historia budowy i modernizacji

Decyzja o budowie fortu zapadła w ramach drugiego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanego po 1878 roku, gdy stało się jasne, że dotychczasowe forty ziemne (tzw. grupa I) są przestarzałe wobec rozwoju artylerii burzącej. Fort XII zaprojektowano w nowoczesnym standardzie tzw. Fortsystem II – jako fort o narysie bastionowym, w pełni murowany, przystosowany do prowadzenia ognia artyleryjskiego na dwóch poziomach.

Budowę rozpoczęto w 1882 roku, a zakończono w 1884 roku. Koszt inwestycji wyniósł około 1,2 miliona koron austro-węgierskich. Fort otrzymał nazwę „Werner” na cześć generała Antona von Wernera, jednego z inspektorów fortyfikacji C.K. Armii. Ze względu na położenie w pobliżu wsi Żurawica (niem. Żurawica), utrwaliła się także druga nazwa – „Fort Żurawica”.

W latach 1892–1894 fort przeszedł pierwszą modernizację: wzmocniono stropy kazamat betonem, dodano stanowiska dla ciężkich moździerzy 15 cm M.80, a także zainstalowano trzy kopuły pancerne dla ciężkich haubic 12 cm M.80. Kolejna rozbudowa miała miejsce w latach 1909–1912, gdy w ramach przygotowań do spodziewanego konfliktu z Rosją, dobudowano dwa betonowe schrony amunicyjne oraz zmodernizowano system wentylacji i odwodnienia.

2. Rola w obronie Twierdzy podczas I Wojny Światowej

Fort XII odegrał kluczową rolę podczas obu oblężeń Przemyśla w latach 1914–1915. Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień–październik 1914) fort prowadził intensywny ostrzał rosyjskich pozycji na wschodnim brzegu Sanu. 24 września 1914 roku artyleria fortu zniszczyła rosyjski most pontonowy pod Żurawicą, uniemożliwiając przeprawę 8. Dywizji Piechoty gen. Orłowa.

Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort stał się celem zmasowanego ostrzału rosyjskiej artylerii oblężniczej. W dniach 15–18 marca 1915 roku, podczas ostatniego szturmu, fort został trafiony łącznie 47 pociskami kalibru 152 mm i 203 mm. Mimo uszkodzeń, załoga licząca 350 żołnierzy pod dowództwem kapitana Rudolfa Kirschnera utrzymała pozycję do końca. Fort skapitulował dopiero 22 marca 1915 roku, gdy dowództwo twierdzy podjęło decyzję o kapitulacji całego garnizonu. Rosjanie zdobyli w forcie 12 dział, 8 moździerzy i 3 karabiny maszynowe.

Po odbiciu twierdzy przez armię austro-węgierską w maju 1915 roku, fort został prowizorycznie naprawiony, ale nie brał już udziału w walkach na froncie wschodnim.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort XII reprezentuje typ fortu artyleryjskiego o narysie bastionowym, z dwoma barkami (skrzydłami) i suchą fosą o głębokości 6–8 metrów. Główny obiekt to potężna, dwukondygnacyjna kazamata koszarowa o wymiarach 120 × 18 metrów, przykryta 2-metrową warstwą betonu i ziemi. Wewnątrz znajdowały się koszary dla załogi, magazyny amunicji, prochownia, szpital polowy, kuchnia oraz studnia głębinowa.

Uzbrojenie fortu w szczytowym okresie (1914) obejmowało:

• 4 działa polowe 8 cm M.99 na stanowiskach w fosie (do obrony bezpośredniej),
• 6 ciężkich haubic 15 cm M.80 w kopułach pancernych,
• 8 moździerzy 12 cm M.80 na stanowiskach odkrytych,
• 4 działa przeciwszturmowe 9 cm M.75 w kaponierach,
• 2 karabiny maszynowe Schwarzlose M.07/12.

Fosa była broniona z trzech kaponier: dwóch bocznych i jednej czołowej (kaponiera szyjowa). W latach 1910–1912 dobudowano dwa żelbetowe schrony amunicyjne na zapleczu, każdy o pojemności 200 ton pocisków. Całość otaczał wał ziemny o wysokości 4–5 metrów, z maskowaniem roślinnym.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Fort XII „Werner / Żurawica” jest jednym z najlepiej zachowanych fortów Twierdzy Przemyśl. W 2023 roku przeszedł gruntowną renowację finansowaną z funduszy Unii Europejskiej (projekt „Szlak Twierdzy Przemyśl”). Oczyszczono i zabezpieczono mury, odtworzono oryginalne posadzki w kazamatach, a także zamontowano iluminację nocną.

Fort jest ogólnodostępny bezpłatnie przez cały rok. Na terenie fortu znajduje się tablica informacyjna w trzech językach (polskim, angielskim, ukraińskim) oraz mapa z lokalizacją najważniejszych punktów. W sezonie letnim (maj–wrzesień) w każdą sobotę o godzinie 12:00 organizowane są oprowadzania z przewodnikiem (ok. 45 minut). Na miejscu można zobaczyć rekonstrukcje wyposażenia: armatę 8 cm M.99, moździerz 12 cm oraz oryginalne kopuły pancerne.

Uwaga: wstęp do podziemi jest możliwy wyłącznie z przewodnikiem ze względu na ryzyko zawilgocenia i nierównych podłoży. Zalecane jest zabranie latarki i odpowiedniego obuwia.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Podwójna nazwa: Fort oficjalnie nosi nazwę „Werner”, ale w dokumentach austro-węgierskich często używano nazwy „Żurawica” (zapis: Fort Werner – Żurawica). Wynikało to z potrzeby odróżnienia go od pobliskiego Fortu XIII „San Rideau” (zwanego też „Żurawica II”).
• Rekordowa załoga: W marcu 1915 roku fort był broniony przez 350 żołnierzy, co stanowiło największą obsadę spośród wszystkich fortów głównych Twierdzy Przemyśl w tym okresie.
• Niewybuchy: Podczas prac renowacyjnych w 2022 roku znaleziono 12 niewybuchów austro-węgierskich i rosyjskich pocisków artyleryjskich, które zostały bezpiecznie zneutralizowane przez saperów z 21. Batalionu Saperów w Rzeszowie.
• Kopuła pancerna: Jedna z trzech oryginalnych kopuł pancernych fortu (waga 12 ton, grubość stali 25 cm) została w 1915 roku zdemontowana przez Rosjan i wywieziona do Moskwy. Jej losy nie są znane.
• Filmowy fort: W 2023 roku fort posłużył jako plan zdjęciowy do filmu historycznego „Twierdza” w reżyserii Macieja Pieprzycy, opowiadającego o oblężeniu Przemyśla.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Dojazd: Fort znajduje się około 3,5 km na południowy wschód od centrum Przemyśla, w pobliżu wsi Żurawica (ul. Fortowa 1). Najlepiej dojechać samochodem – z Rynku Głównego w Przemyślu należy kierować się ulicą Lwowską (DK28) w stronę Żurawicy, a następnie skręcić w ulicę Fortową. Pod fortem znajduje się bezpłatny parking na 20 samochodów.

Transport publiczny: z dworca PKP Prz