Pierwsze starcie – kawaleria rosyjska pod wałami

12 sierpnia 1914 roku, zaledwie tydzień po wypowiedzeniu wojny przez Austro-Węgry Rosji, pod Przemyślem pojawiły się pierwsze oddziały rosyjskiej kawalerii. Były to patrole 10. Dywizji Kawalerii z korpusu generała Pawła von Rennenkampfa, które podeszły pod zewnętrzne forty Twierdzy Przemyśl, w okolicach wsi Pikulice i Hurko. Austriaccy obrońcy, dowodzeni przez generała majora Kusmanka von Burgneustädtena, odpowiedzieli ogniem artylerii fortecznej, zmuszając Rosjan do odwrotu.

To pozornie drobne starcie miało ogromne znaczenie – było pierwszym namacalnym sygnałem, że Twierdza Przemyśl, jedna z największych w Europie (obwód 45 km, 131 000 żołnierzy załogi), stanie się celem rosyjskiego ataku. Dowództwo twierdzy natychmiast zarządziło wzmocnienie obsady fortów i uzupełnienie zapasów amunicji oraz żywności. W ciągu kolejnych dni Rosjanie podjęli próbę okrążenia twierdzy, co zapoczątkowało pierwsze oblężenie Przemyśla, trwające od 17 września do 11 października 1914 roku.

Strategiczne znaczenie Przemyśla

Twierdza Przemyśl była kluczowym punktem oporu w austriackim planie obrony Galicji. Położona nad Sanem, blokowała Rosjanom drogę na Węgry i na Kraków. Jej forty, wybudowane w latach 1854–1914, stanowiły nowoczesny system obronny, ale Rosjanie dysponowali przewagą liczebną. 12 sierpnia 1914 roku dowódca 3. Armii rosyjskiej, generał Nikołaj Ruzski, otrzymał rozkaz zdobycia twierdzy za wszelką cenę.

Mimo że pierwszy atak został odparty, sytuacja była napięta. Austriackie dowództwo, świadome zagrożenia, ewakuowało część ludności cywilnej i przygotowywało się do długotrwałej obrony. W mieście wprowadzono stan wyjątkowy, a wszystkie mosty na Sanie obsadzono wojskiem.

Bohaterstwo obrońców i codzienność oblężenia

W czasie pierwszego oblężenia, które zakończyło się odsieczą po bitwie pod Lwowem, obrońcy twierdzy wykazali się niezwykłą determinacją. Współczesne relacje, m.in. z pamiętników oficera artylerii rotmistrza Władysława Sikorskiego (późniejszego generała), opisują codzienne ostrzały i wypady na pozycje rosyjskie. 12 sierpnia 1914 roku zapisał się jako dzień, w którym mieszkańcy Przemyśla po raz pierwszy usłyszeli huk rosyjskich dział – dźwięk, który miał towarzyszyć im przez większość wojny.

Twierdza przetrwała pierwsze oblężenie, ale 22 marca 1915 roku, po drugim, wielkim oblężeniu, skapitulowała. Rosjanie zajęli miasto na 99 dni, aż do kontrofensywy państw centralnych w maju 1915 roku. Dziś forty przypominają o tamtych wydarzeniach, a 12 sierpnia jest symboliczną datą początku walk, które na zawsze wpisały się w historię Przemyśla.