Preludium do wielkiego oblężenia

10 sierpnia 1914 roku, zaledwie dziesięć dni po wybuchu I wojny światowej, pod Przemyślem pojawiły się pierwsze oddziały rosyjskiej kawalerii. Były to patrole 10. Dywizji Kawalerii z armii generała Nikołaja Iwanowa, które prowadziły rozpoznanie przed nacierającą 3. Armią. Ich obecność oznaczała, że strategiczne znaczenie Twierdzy Przemyśl – jednej z największych forteców Europy – zostało błyskawicznie dostrzeżone przez rosyjskie dowództwo. Miasto, liczące wówczas około 54 tysiące mieszkańców (w tym 16 tysięcy Żydów, 15 tysięcy Polaków i 12 tysięcy Ukraińców), stało się nagle celem operacji wojskowych na niespotykaną dotąd skalę.

Twierdza, która miała zatrzymać Rosję

Przemyśl był kluczowym elementem austro-węgierskiego systemu obronnego Galicji. Twierdza obejmowała 45 kilometrów obwodu, z 19 fortami artyleryjskimi głównego pierścienia i 15 fortami wewnętrznymi, obsadzonymi przez około 131 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmarka. 10 sierpnia, na rozkaz dowództwa, ogłoszono stan oblężenia – zamknięto bramy miejskie, wprowadzono godzinę policyjną, a cywilom nakazano przygotować się na długotrwałe oblężenie. W ciągu zaledwie kilku dni do miasta ściągnięto około 15 tysięcy cywilów z okolicznych wsi, szukających schronienia przed Rosjanami, co zwiększyło presję na i tak ograniczone zasoby żywności.

Pierwsze starcia na przedpolach

Tego dnia doszło do pierwszych potyczek – rosyjskie patrole starły się z austriackimi ułanami w okolicach wsi Grochowce i Kruhel Wielki, zaledwie 3 kilometry od centrum. Straty były niewielkie (kilkunastu rannych), ale wydarzenie to miało ogromne znaczenie psychologiczne: mieszkańcy po raz pierwszy zobaczyli wroga tak blisko. Austriackie dowództwo, spodziewając się szybkiego marszu na Lwów, początkowo nie doceniło rosyjskiego natarcia. Jednak 10 sierpnia okazał się dniem, w którym złudzenia rozwiały się – rosyjska 3. Armia (około 300 tysięcy żołnierzy) rozpoczęła koncentrację na linii Sanu, zamierzając przełamać obronę twierdzy od wschodu.

Znaczenie wydarzenia

Choć właściwe oblężenie rozpoczęło się formalnie 16 września 1914 roku, to właśnie 10 sierpnia przesądziło o losie Przemyśla. Miasto stało się miejscem dwóch oblężeń (pierwsze: wrzesień–październik 1914, drugie: listopad 1914–marzec 1915), które pochłonęły tysiące istnień – obrońców, cywilów i napastników. Ostatecznie twierdza skapitulowała 22 marca 1915 roku, po 133 dniach drugiego oblężenia, z powodu głodu i wyczerpania. Rosjanie zdobyli miasto, ale już w maju 1915 roku odbili je Austriacy w ramach ofensywy gorlickiej. 10 sierpnia 1914 roku to data symboliczna – początek końca wielokulturowego, pokojowego Przemyśla, który na zawsze zmienił się w wojenny bastion.

Dziedzictwo historyczne

Dziś, w 110. rocznicę tych wydarzeń, warto pamiętać, że Przemyśl był świadkiem jednej z największych bitew oblężniczych I wojny światowej. Forty, które 10 sierpnia 1914 roku przygotowywały się do obrony, są dziś unikatowym zabytkiem – około 20 fortów zachowało się do naszych czasów i jest dostępnych dla zwiedzających, m.in. Fort I „Salis Soglio” czy Fort XIII „San Rideau”. Rocznica ta przypomina nie tylko o wojnie, ale i o heroizmie mieszkańców, którzy przez ponad rok żyli w oblężonym mieście, znosząc głód, choroby i bombardowania.