Powrót do twierdzy: koniec rosyjskiej okupacji

9 sierpnia 1915 roku, po prawie sześciu miesiącach rosyjskiej okupacji, Przemyśl ponownie znalazł się w rękach armii austro-węgierskiej. Dzień wcześniej, 8 sierpnia, Rosjanie ewakuowali twierdzę, wycofując się w stronę Sanu, a rankiem 9 sierpnia do miasta wkroczyły pierwsze patrole 2. Armii generała Svetozara Boroevicia. Był to wynik tzw. ofensywy gorlickiej, rozpoczętej w maju 1915 roku przez państwa centralne, która zmusiła Rosjan do odwrotu z Galicji. Dla Przemyśla oznaczało to zakończenie dramatycznego okresu, który rozpoczął się 22 marca 1915 roku, kiedy to po 133 dniach oblężenia twierdza skapitulowała przed Rosjanami.

Zniszczenia i odbudowa

Rosjanie, opuszczając miasto, pozostawili je w opłakanym stanie. Wysadzili część fortów (m.in. Fort I „Salis Soglio” i Fort XIII „San Rideau”), zniszczyli mosty na Sanie, a także splądrowali magazyny. W mieście brakowało żywności, wody i leków. Szacuje się, że podczas rosyjskiej okupacji zginęło około 2 000 cywilów, a wiele budynków – w tym kościoły i synagogi – zostało uszkodzonych. Austriacy natychmiast przystąpili do odbudowy fortyfikacji, gdyż front wciąż znajdował się zaledwie kilkadziesiąt kilometrów na wschód. Do końca 1915 roku do twierdzy powróciło około 15 000 żołnierzy, a prace remontowe trwały aż do 1917 roku.

Znaczenie strategiczne i pamięć

Odzyskanie Przemyśla było dla Austro-Węgier symbolicznym zwycięstwem – twierdza była bowiem uważana za klucz do Galicji i jedną z największych fortyfikacji w Europie (obwód 45 km, ponad 100 fortów). Dla mieszkańców miasta powrót Austriaków był początkiem powolnej normalizacji, choć wojna trwała dalej. Dziś 9 sierpnia 1915 roku wspominany jest w lokalnej historiografii jako dzień, w którym Przemyśl uniknął całkowitego zniszczenia i odzyskał szansę na przetrwanie. W 2015 roku, w 100. rocznicę tych wydarzeń, na cmentarzu wojennym przy ul. Słowackiego odbyły się uroczystości z udziałem przedstawicieli Polski, Austrii i Ukrainy.