Rosyjska awangarda pod murami

8 sierpnia 1914 roku, zaledwie tydzień po wybuchu I wojny światowej, pod Przemyśl dotarły pierwsze patrole rosyjskiej kawalerii. Były to oddziały 11. Dywizji Kawalerii z armii gen. Aleksieja Brusiłowa, które bez walki zajęły wioski na wschód od miasta, m.in. Nehrybkę i Krzywczę. Dla 50-tysięcznego garnizonu Twierdzy Przemyśl był to sygnał, że nadchodzi wielka próba – oblężenie, które przejdzie do historii jako jedno z największych w Europie.

Twierdza nie do zdobycia?

Przemyśl był wówczas jedną z najnowocześniejszych twierdz w Europie Środkowo-Wschodniej. Jego obwód liczył 45 km, a na 19 fortach artyleryjskich i 15 fortach piechoty rozmieszczono 1050 dział różnego kalibru. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, zarządził pełną gotowość bojową. W ciągu kilku dni ściągnięto do miasta 131 000 żołnierzy, w tym 20 000 austriackich rezerwistów i 12 000 pospolitego ruszenia. W magazynach zgromadzono żywność na 3 miesiące i amunicję na 6 miesięcy walki.

Pierwsze starcia i ewakuacja ludności

Tego samego dnia gen. Kusmanek nakazał ewakuację części ludności cywilnej (ok. 10 000 osób) oraz wysłanie taborów z cennym wyposażeniem na zachód. W mieście wprowadzono stan oblężenia – zamknięto bramy, ograniczono ruch, a na wałach fortów stanęły posterunki obserwacyjne. Wieczorem doszło do pierwszych potyczek: patrol austriackich ułanów starł się z Rosjanami w okolicy wsi Pikulice. Zginęło 3 żołnierzy, a 7 zostało rannych. To był przedsmak tego, co miało nadejść.

Znaczenie strategiczne

Przemyśl był kluczowym punktem oporu w galicyjskim teatrze działań wojennych. Kontrolował linię kolejową Lwów–Kraków i blokował Rosjanom drogę na Śląsk i Węgry. Jego upadek otworzyłby przeciwnikowi drogę w głąb monarchii habsburskiej. Dlatego obie strony traktowały twierdzę jako cel priorytetowy. Rosjanie planowali zdobyć ją szturmem już w sierpniu, ale napotkali zacięty opór.

Początek oblężenia – co dalej?

Choć 8 sierpnia nie doszło do wielkiej bitwy, data ta jest uznawana za formalny początek pierwszego oblężenia Przemyśla, które trwało do 9 października 1914 roku. Po krótkim odblokowaniu przez armię austro-węgierską, twierdza została ponownie otoczona w listopadzie i wytrzymała aż do kapitulacji 22 marca 1915 roku. Łącznie oblężenia trwały 133 dni, a w ich trakcie obrońcy odparli 4 wielkie szturmy, tracąc 40 000 zabitych i rannych.

Dziedzictwo

Dziś pozostałości fortów Twierdzy Przemyśl są jedną z największych atrakcji turystycznych Podkarpacia. Co roku w sierpniu organizowane są rekonstrukcje historyczne upamiętniające te wydarzenia. 8 sierpnia 1914 roku to data, która na zawsze zmieniła losy miasta – z prowincjonalnej twierdzy stało się symbolem heroizmu i poświęcenia.