Oblężenie i upadek – kontekst historyczny

Twierdza Przemyśl, zaprojektowana przez austro-węgierskich inżynierów w latach 1854–1914, była w chwili wybuchu I wojny światowej trzecią co do wielkości twierdzą w Europie (po Antwerpii i Verdun). Jej obwód wynosił 45 km, a załoga liczyła aż 131 000 żołnierzy. W 1914 roku Rosjanie dwukrotnie oblegali twierdzę – pierwsze oblężenie zakończyło się niepowodzeniem, ale drugie, od 9 października 1914 do 22 marca 1915, doprowadziło do kapitulacji. Po odbiciu twierdzy przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w maju 1915 roku (tzw. operacja gorlicka – 2–10 maja 1915), wydawało się, że Przemyśl na długo pozostanie w rękach państw centralnych.

Decyzja z 21 lipca 1915 roku

Jednak już 21 lipca 1915 roku, w obliczu rosyjskiej kontrofensywy i zagrożenia okrążeniem, dowództwo austro-węgierskie podjęło decyzję o całkowitej ewakuacji twierdzy. Zgodnie z rozkazem gen. Hermanna Kusmaneka (dowódcy Twierdzy Przemyśl od maja 1915), wszystkie forty miały zostać wysadzone w powietrze, aby nie wpadły w ręce wroga w stanie nienaruszonym. Prace minerskie rozpoczęto natychmiast. W ciągu zaledwie kilku dni – od 21 do 24 lipca 1915 – zniszczono 19 fortów głównych i 44 forty pośrednie, w tym Fort I „Salis Soglio”, Fort VIII „Łętownia”, Fort XI „Duńkowiczki” i Fort XIV „Hurko”. Łącznie zużyto ponad 200 ton dynamitu. Eksplozje były słyszane w promieniu 30 km. Wybuchy zniszczyły nie tylko umocnienia, ale także składy amunicji, magazyny żywności i infrastrukturę kolejową.

Ostatni pociąg i los załogi

Ostatni pociąg ewakuacyjny opuścił Przemyśl 21 lipca 1915 roku o godzinie 14:30. Załoga twierdzy, licząca wówczas około 40 000 żołnierzy (w tym wielu chorych na tyfus i czerwonkę), została przetransportowana w głąb monarchii austro-węgierskiej. Część żołnierzy zginęła podczas wycofywania się – Rosjanie, którzy wkroczyli do zniszczonej twierdzy 22 lipca 1915 roku, wzięli do niewoli około 2000 maruderów i rannych pozostawionych w szpitalach polowych.

Znaczenie dla miasta

Zniszczenie Twierdzy Przemyśl było punktem zwrotnym w dziejach miasta. Do 1915 roku twierdza była głównym pracodawcą i motorem gospodarki lokalnej (zatrudniała bezpośrednio 15 000 cywilów). Po jej wysadzeniu tysiące mieszkańców straciło pracę, a miasto pogrążyło się w kryzysie. Co gorsza, pozostałości fortyfikacji – betonowe schrony, zniszczone działa, porzucona amunicja – przez lata stanowiły zagrożenie dla ludności cywilnej. Dopiero w latach 20. XX wieku rozpoczęto rozminowywanie i częściową odbudowę.

Dziedzictwo militarne i historyczne

Do dziś przetrwały tylko nieliczne forty – np. Fort I „Salis Soglio” (częściowo odrestaurowany) i Fort VIII „Łętownia” (udostępniony turystom). Większość pozostaje w ruinie, stanowiąc malownicze, choć niebezpieczne, tło dla spacerów po wzgórzach Pogórza Przemyskiego. 21 lipca 1915 roku na zawsze zapisał się w historii Przemyśla jako dzień, w którym jedna z najpotężniejszych twierdz Europy przestała istnieć.