Tło historyczne: Twierdza Przemyśl w ogniu wojny

Twierdza Przemyśl, jedna z największych fortyfikacji I wojny światowej, była kluczowym punktem oporu armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim. Po drugim oblężeniu (luty–marzec 1915) twierdza skapitulowała 22 marca 1915 roku, a jej garnizon (131 000 żołnierzy) dostał się do niewoli rosyjskiej. Jednak już w maju 1915 roku, w wyniku ofensywy gorlickiej, wojska państw centralnych odbiły miasto. 3 czerwca 1915 roku do Przemyśla wkroczyły oddziały austro-węgierskie i niemieckie.

20 lipca 1915: Defilada i rozkaz ewakuacji

20 lipca 1915 roku, po kilku tygodniach porządkowania zniszczonej twierdzy, dowództwo austro-węgierskie podjęło decyzję o jej całkowitej ewakuacji. Tego dnia na głównym placu miasta (obecnie Rynek) odbyła się uroczysta defilada wojsk garnizonu. Przedstawiciele 23. Dywizji Honvedów, 97. pułku piechoty oraz oddziałów saperów przemaszerowali przed gen. Franzem Rohrem von Denta, dowódcą sektora zachodniego. Defiladę obserwowały tysiące mieszkańców, wśród nich polscy, ukraińscy i żydowscy przemyślanie. W przemówieniu gen. Rohr podziękował za „bohaterską obronę fortecy” i zapowiedział, że wkrótce twierdza zostanie przekazana w ręce niemieckiego sojusznika. Tego samego dnia rozpoczęto wywóz amunicji, dział (ponad 800 sztuk) i zapasów żywności. Ewakuacja trwała do końca lipca, a 1 sierpnia 1915 roku twierdza została oficjalnie przekazana pod zarząd niemieckiego 11. Armii.

Znaczenie wydarzenia

Defilada z 20 lipca 1915 roku była symbolicznym końcem epopei Twierdzy Przemyśl. Choć miasto pozostało w rękach państw centralnych aż do końca wojny (listopad 1918), to właśnie tego dnia forteca przestała pełnić funkcję samodzielnego bastionu obrony. W ciągu kolejnych miesięcy jej forty zostały rozbrojone, a część obwałowań wysadzono w powietrze. Dla mieszkańców Przemyśla było to wydarzenie przełomowe – po dwóch latach oblężeń i zniszczeń miasto zaczęło powoli wracać do normalności, ale ślady wojny pozostały na dekady. Do dziś w przestrzeni miejskiej widoczne są uszkodzenia fortyfikacji i cmentarze wojenne z tego okresu.