19 lipca 1915 – Dzień, w którym Przemyśl stracił nadzieję

Dokładnie 19 lipca 1915 roku, w kościele franciszkanów w Przemyślu, odprawiono publiczną mszę świętą, która przeszła do historii jako „Ostatnia msza w oblężonej Twierdzy Przemyśl”. Był to moment, w którym załoga i mieszkańcy miasta zdawali sobie sprawę, że upadek jednej z największych twierdz Europy jest już tylko kwestią dni. Twierdza, otoczona przez 131 000 żołnierzy rosyjskich pod dowództwem gen. Andrieja Seliwanowa, broniła się od 9 listopada 1914 (pierwsze oblężenie zakończone 22 marca 1915 roku) i ponownie od 18 czerwca 1915 (drugie oblężenie). 19 lipca zapisał się jako dzień symbolicznego pożegnania z wiarą w ocalenie.

Kontekst historyczny: Drugie oblężenie i śmierć twierdzy

Po pierwszym, zwycięskim dla Austro-Węgier oblężeniu (zakończonym odsieczą w marcu 1915), Przemyśl został ponownie okrążony przez Rosjan w czerwcu 1915. Tym razem sytuacja była beznadziejna – załoga liczyła zaledwie 40 000 żołnierzy (w tym 12 000 chorych i rannych), a zapasy żywności i amunicji wystarczały na 3–4 tygodnie. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, podjął decyzję o kapitulacji 22 marca 1915 (pierwsza kapitulacja), a następnie po odbiciu przez Niemców i Austriaków w maju 1915, twierdza została ponownie obsadzona. Jednak ofensywa rosyjska (tzw. „wielki odwrót”) doprowadziła do ponownego okrążenia miasta w czerwcu 1915. 19 lipca, w kościele franciszkanów przy ul. Franciszkańskiej (obecnie ul. Katedralna), odbyła się msza, na której obecni byli dowódcy, oficerowie i rzesza cywilów. Ksiądz Antoni Bystrzonowski (kapelan twierdzy) wygłosił kazanie, w którym mówił o „krzyżu cierpienia, który trzeba dźwigać z honorem”. Było to ostatnie publiczne nabożeństwo przed ostateczną kapitulacją twierdzy 22 lipca 1915 roku.

Skutki i pamięć

Upadek Twierdzy Przemyśl 22 lipca 1915 roku zakończył okres 187 dni oblężenia (łącznie oba oblężenia). Rosjanie wzięli do niewoli 117 000 żołnierzy (w tym 9 generałów), zdobyli 1200 dział i ogromne zapasy amunicji. Miasto zostało zniszczone w 60%, a liczba ofiar cywilnych sięgnęła 4 000. 19 lipca 1915 roku pozostaje dniem symbolicznym – dniem, w którym wiara w ocalenie ustąpiła miejsca rezygnacji. Kościół franciszkanów, w którym odprawiono ostatnią mszę, został uszkodzony podczas walk, ale odbudowany po wojnie i dziś jest jednym z najcenniejszych zabytków Przemyśla. Wydarzenie to upamiętniono w 2015 roku tablicą na fasadzie kościoła.

Liczby i fakty

• Data: 19 lipca 1915
• Miejsce: Kościół franciszkanów w Przemyślu (ul. Franciszkańska 2)
• Dowódca twierdzy: gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten
• Kapelan: ks. Antoni Bystrzonowski
• Siły rosyjskie: 131 000 żołnierzy
• Siły austro-węgierskie: 40 000 żołnierzy (w tym 12 000 chorych)
• Kapitulacja: 22 lipca 1915

Dziś, 109 lat później, historia ostatniej mszy w oblężonej twierdzy przypomina o cenie, jaką zapłacił Przemyśl za swoje strategiczne położenie na mapie I wojny światowej. To także lekcja odwagi i determinacji w obliczu nieuchronnej klęski.