Kontekst historyczny – oblężenie i upadek Twierdzy Przemyśl

Twierdza Przemyśl, jedna z największych fortyfikacji I wojny światowej w Europie, została zdobyta przez Rosjan 22 marca 1915 roku po 133 dniach oblężenia. Już 4 czerwca 1915 roku, w wyniku ofensywy gorlickiej, wojska austro-węgierskie i niemieckie rozpoczęły odbicie twierdzy. 3 czerwca 1915 roku, po zaledwie dwóch dniach walk, twierdza ponownie znalazła się w rękach państw centralnych. Jednak jej stan był katastrofalny – forty były zniszczone, a infrastruktura zdewastowana.

18 lipca 1915 – decyzja o ewakuacji i zniszczeniu

18 lipca 1915 roku dowództwo austro-węgierskie podjęło decyzję o ostatecznej ewakuacji twierdzy. Powodem było przesunięcie frontu na wschód – Przemyśl przestał być kluczowym punktem obrony. Tego dnia rozpoczęto wywóz magazynów amunicji, żywności i sprzętu. W ciągu kilku kolejnych dni wysadzono w powietrze prochownie, zniszczono forty i mosty na Sanie, aby uniemożliwić ewentualny rosyjski kontratak. Według raportów sztabu austriackiego, zniszczono łącznie 12 fortów głównych i 18 fortów pomocniczych, a także 3 stalowe mosty kolejowe.

Skutki dla miasta i mieszkańców

Ewakuacja i zniszczenia z 18 lipca 1915 roku przyspieszyły upadek gospodarczy Przemyśla. Miasto, które przed wojną liczyło 54 000 mieszkańców, po wojnie miało ich zaledwie 37 000. Wiele rodzin straciło domy w wyniku ostrzału i wyburzeń fortyfikacji. Dla mieszkańców był to symboliczny koniec wielkiej epoki twierdzy, która przez lata dawała miastu prestiż i zatrudnienie. Po 1918 roku, w odrodzonej Polsce, część fortów rozebrano na cegłę, a inne przekształcono w magazyny wojskowe.

Dziedzictwo – co zostało dziś?

Dziś po Twierdzy Przemyśl pozostały imponujące ruiny fortów, m.in. Fort I „Salis Soglio” (obecnie Fort Helma), Fort II „Jaksmanice” i Fort VIII „Łętownia”. 18 lipca jest dla historyków i pasjonatów militariów datą symboliczną – przypomina o tragicznym końcu jednej z największych fortyfikacji Europy. W 2015 roku, w setną rocznicę tych wydarzeń, odbyła się w Przemyślu konferencja naukowa „Twierdza Przemyśl 1915 – koniec epoki”, której materiały są dostępne w Archiwum Państwowym w Przemyślu.

Więcej informacji o fortyfikacjach można znaleźć w publikacji: Twierdza Przemyśl. Historia i współczesność (red. J. Bieńkowski, Przemyśl 2012).