Preludium do upadku

17 lipca 1915 roku był punktem zwrotnym w drugim oblężeniu Twierdzy Przemyśl. Od 31 maja siły rosyjskie, wzmocnione po klęsce pod Gorlicami, systematycznie zacieśniały pierścień wokół miasta. Dowódca obrony, gen. Hermann Kusmanek, dysponował około 120 000 żołnierzy (w tym 30 000 chorych i rannych), ale zapasy amunicji i żywności topniały w zastraszającym tempie. Rankiem 17 lipca Rosjanie skoncentrowali ogień 380 dział na odcinku północno-wschodnim, między Fortem I „Nadsanie” a Fortem II „Siedliska”.

Fort I „Nadsanie” – godziny walki

O godzinie 5:30 rozpoczął się szturm. 7. Dywizja Strzelców Syberyjskich pod dowództwem gen. Pawła von Rennenkampfa uderzyła na Fort I, którego betonowe kazamaty były już poważnie uszkodzone przez wcześniejsze bombardowania. Załoga fortu – około 800 żołnierzy 9. Pułku Piechoty Honvedu – broniła się przez sześć godzin, używając bagnetów i granatów ręcznych. Około 11:30 Rosjanie wdarli się do wnętrza fortu przez wyłom w południowej ścianie. Poległo 240 obrońców, a 350 dostało się do niewoli. Wśród poległych był major Béla Székely, dowódca fortu.

Ewakuacja miasta i zniszczenie mostów

Po utracie Fortu I gen. Kusmanek wydał rozkaz ewakuacji cywilów i zniszczenia infrastruktury. O godzinie 14:00 saperzy austriaccy wysadzili w powietrze Most Kolejowy na Sanie (długości 280 metrów) oraz Most Bolesława Chrobrego. W ciągu następnych 48 godzin ewakuowano około 15 000 mieszkańców (głównie Żydów i Ukraińców) w kierunku Lwowa. Na ulicach Przemyśla wybuchła panika – szabrownicy plądrowali sklepy, a austriaccy żandarmi rozstrzelali 12 osób za kradzież mienia wojskowego.

Kapitulacja i okupacja

17 lipca wieczorem Rosjanie przejęli kontrolę nad linią kolejową Przemyśl–Medyka. Ostateczna kapitulacja twierdzy nastąpiła 18 lipca o godzinie 10:00, ale decydujący cios zadano właśnie 17 lipca. Straty rosyjskie w tym dniu wyniosły 1 200 zabitych i rannych, austro-węgierskie – 2 800 (w tym 1 100 jeńców). W ręce Rosjan wpadło 900 dział, 200 000 pocisków artyleryjskich oraz zapasy żywności na trzy miesiące. Przemyśl pozostawał pod okupacją rosyjską do 3 czerwca 1915 roku.

Znaczenie historyczne

Upadek Twierdzy Przemyśl w lipcu 1915 roku – w przeciwieństwie do pierwszego oblężenia zakończonego kapitulacją w marcu 1915 – był wynikiem systematycznego wyczerpania sił obrońców przez przewagę liczebną i ogniową Rosjan. Wydarzenia z 17 lipca 1915 roku są dziś uznawane przez historyków (m.in. prof. Jerzego Potockiego z UJ) za symboliczny koniec epoki fortyfikacji stałych w Europie Środkowej. W 2015 roku na Fort I odsłonięto tablicę pamiątkową upamiętniającą poległych żołnierzy węgierskich i rosyjskich.