Bitwa o Twierdzę Przemyśl – kontekst historyczny

Twierdza Przemyśl, jeden z największych i najnowocześniejszych systemów fortyfikacyjnych w Europie początku XX wieku, stanowiła kluczowy punkt oporu armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim I wojny światowej. Po pierwszym oblężeniu (wrzesień–październik 1914) i drugim oblężeniu (listopad 1914 – marzec 1915), które zakończyło się kapitulacją 22 marca 1915 roku, miasto znalazło się w rękach rosyjskich.

Jednak już w maju 1915 roku, podczas wielkiej ofensywy państw centralnych (bitwa pod Gorlicami), Niemcy i Austriacy rozpoczęli kontrofensywę. W czerwcu 1915 roku armia austro-węgierska pod dowództwem gen. Svetozara Boroevicia von Bojny przystąpiła do odbicia Twierdzy Przemyśl. Rosjanie, którzy zajmowali forty od marca, zostali zmuszeni do twardej obrony.

16 lipca 1915 – decydujący dzień

16 lipca 1915 roku, po kilkunastu dniach intensywnych walk, doszło do decydującego starcia. Austriacy, wspierani przez niemiecką artylerię, przypuścili szturm na centralną część fortyfikacji – Fort I „Salis Soglio” oraz Fort XIII „San Rideau”. Rosjanie, mimo zaciętego oporu i strat (według danych rosyjskiego sztabu poległo tego dnia około 1200 żołnierzy), nie zdołali utrzymać pozycji. Około godziny 16.00 oddziały austriackie wdarły się do fortu I, a Rosjanie rozpoczęli ewakuację miasta.

Według relacji por. Aleksandra Iwanowa z 12. Dywizji Piechoty: „Walki były tak gwałtowne, że przez kilka godzin nie było widać nieba od kurzawy i dymu. Ostatnie forty padały jeden po drugim. Do wieczora 16 lipca miasto było już w rękach wroga”.

Straty i znaczenie

Bitwa 16 lipca 1915 roku zakończyła się całkowitym wyparciem Rosjan z Twierdzy Przemyśl. Austriacy odzyskali miasto, ale za cenę ogromnych strat – ok. 8000 zabitych i rannych po obu stronach w samej bitwie o miasto (dane z archiwum Kriegsarchiv w Wiedniu). Rosjanie stracili około 4000 żołnierzy (zabitych, rannych i wziętych do niewoli). Dla Przemyśla był to koniec rosyjskiej okupacji, która trwała od marca do lipca 1915 roku.

Historyk wojskowości dr Janusz Kłosek („Twierdza Przemyśl. Wielka Wojna 1914-1915”, 2012) podkreśla: „16 lipca 1915 roku to data symboliczna – zakończyła się największa bitwa pancerna (choć głównie piechoty i artylerii) w dziejach Przemyśla. Miasto na kolejne trzy lata stało się zapleczem frontu, a fortyfikacje zostały w znacznym stopniu zniszczone”.

Po odbiciu Twierdzy Przemyśl przez Austriaków, miasto pozostawało pod kontrolą państw centralnych aż do listopada 1918 roku. Dziś forty są atrakcją turystyczną, a 16 lipca przypomina o dramatycznych dniach Wielkiej Wojny, które na zawsze zmieniły oblicze Przemyśla.