Poranek 24 sierpnia 1914 roku

O świcie 24 sierpnia 1914 roku przed bramy Twierdzy Przemyśl podeszły pierwsze oddziały rosyjskiej 3. Armii gen. Nikołaja Ruzskiego. Miasto było przygotowane do obrony – od 3 sierpnia trwała mobilizacja, a twierdza liczyła wówczas 131 000 żołnierzy załogi, ponad 1000 dział i 45 km fortów. Jednak dowództwo austro-węgierskie, wobec klęsk w Galicji, podjęło decyzję o ewakuacji części wojsk i pozostawieniu w twierdzy jedynie korpusu obronnego.

Rosjanie, po krótkiej wymianie ognia z fortami artyleryjskimi (m.in. z fortem I „Salis Soglio”), nie podjęli szturmu. Zamiast tego rozpoczęli systematyczne okrążanie twierdzy, przerywając linie kolejowe i drogowe. Do wieczora 24 sierpnia pierścień oblężenia został zamknięty, a Przemyśl stał się wyspą na tyłach frontu wschodniego.

Znaczenie wydarzenia

Zajęcie Przemyśla przez Rosjan miało ogromne znaczenie strategiczne. Twierdza blokowała rosyjskie natarcie na Węgry i Kraków, więc jej oblężenie – które potrwało do 22 marca 1915 roku – było jednym z najdłuższych w historii wojen. W ciągu tych miesięcy miasto przeżyło głód, epidemie (m.in. tyfus) oraz ostrzał artyleryjski. Zginęło około 20 000 żołnierzy i cywilów.

Dla mieszkańców Przemyśla – wówczas miasta wielokulturowego (Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Ormianie) – 24 sierpnia 1914 roku był dniem przełomowym. Austriacka administracja ewakuowała się, a miasto znalazło się pod wojskowym zarządem rosyjskim. Rozpoczęły się też pierwsze represje wobec ludności ukraińskiej podejrzewanej o sympatie prorosyjskie (tzw. moskalofile).

Forty, które nie spały

Mimo że Rosjanie nie zaatakowali bezpośrednio twierdzy 24 sierpnia, przez cały dzień prowadzili rozpoznanie bojem. Forty południowe (XII „Wapowce”, XIII „Kruhel”) odpowiadały ogniem na rosyjskie patrole. Straty po obu stronach były niewielkie, ale wydarzenie to zapoczątkowało 7-miesięczną epopeję, która przeszła do historii jako „Wielkie Oblężenie”.

Dopiero 9 października 1914 roku Rosjanie ponownie odstąpili od twierdzy, ale wrócili 9 listopada i oblegali ją do kapitulacji w marcu 1915. 24 sierpnia pozostaje symboliczną datą – dniem, w którym Przemyśl stał się jednym z kluczowych pól bitewnych I wojny światowej.