W przededniu wielkiego oblężenia

27 sierpnia 1914 roku był dniem, w którym Przemyśl znalazł się w epicentrum wydarzeń, które na zawsze zapisały się na kartach historii Europy. Tego dnia pod miasto dotarły pierwsze rosyjskie patrole kawalerii — zwiadowcy z 10. Dywizji Kawalerii generała hrabiego Kellera. Dowódca Twierdzy Przemyśl, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten, otrzymał raporty o przekroczeniu przez Rosjan Sanu na północ od miasta i natychmiast zarządził zamknięcie bram twierdzy oraz postawienie wszystkich fortów w stan pełnej gotowości bojowej.

Twierdza Przemyśl była wówczas jedną z najpotężniejszych fortyfikacji w Europie — jej obwód liczył 45 kilometrów, a na jej uzbrojenie składało się 938 dział. Załoga liczyła około 131 000 żołnierzy, w tym 29 000 obrońców fortecznych. Dowództwo austro-węgierskie zdawało sobie sprawę, że Przemyśl jest kluczem do obrony Galicji i całego frontu wschodniego. Już 26 sierpnia gen. Kusmanek otrzymał rozkaz ewakuacji ludności cywilnej z przedpola twierdzy, a 27 sierpnia rozpoczęto wysiedlanie mieszkańców wsi położonych w bezpośrednim sąsiedztwie fortów.

Pierwsze starcia i przygotowania

W ciągu dnia 27 sierpnia doszło do pierwszych potyczek między rosyjskimi patrolami a oddziałami ubezpieczającymi twierdzę. W rejonie wsi Grochowce i Pikulice żołnierze 23. Pułku Piechoty Honvedu stoczyli krótkie wymiany ognia z kozakami. Straty były minimalne, ale wymowne — wojna dotarła pod mury Przemyśla. Tego samego dnia gen. Kusmanek wydał rozkaz o pełnym obsadzeniu fortów, a także nakazał zaminowanie mostów na Sanie oraz przygotowanie do wysadzenia torów kolejowych na liniach w kierunku Lwowa i Krakowa.

W mieście panował nastrój napięcia. Władze wojskowe wprowadziły godzinę policyjną, a na ulicach pojawiły się patrole żandarmerii polowej. Wszystkie urzędy przeniesiono do budynków fortecznych, a szpitale przygotowano na przyjęcie rannych. Mimo grozy sytuacji, wielu przemyślan z patriotycznym zapałem wspierało wojsko — organizowano punkty żywnościowe dla żołnierzy, a panie z towarzystwa dobroczynności szyły worki na piasek i bandaże.

Strategiczne znaczenie Przemyśla

Twierdza Przemyśl nie bez powodu była nazywana „kluczem do Galicji”. Kontrolowała bowiem doliny Sanu i Wiaru, a także ważne szlaki komunikacyjne w kierunku Lwowa, Krakowa i Karpat. Jej zdobycie lub utrzymanie miało decydujący wpływ na przebieg działań wojennych w całej Galicji. Dlatego zarówno dowództwo armii austro-węgierskiej, jak i rosyjskiej, traktowało Przemyśl jako priorytetowy cel operacyjny.

27 sierpnia 1914 roku zapoczątkował okres, który przeszedł do historii jako pierwsze oblężenie Przemyśla (wrzesień — październik 1914). Choć pierwsze oblężenie zakończyło się sukcesem obrońców, to już we wrześniu 1914 roku miasto zostało całkowicie okrążone przez wojska rosyjskie. Kolejne, drugie oblężenie (listopad 1914 — marzec 1915) przyniosło upadek twierdzy, a jej odzyskanie przez wojska państw centralnych w maju 1915 roku było jednym z największych sukcesów ofensywy gorlickiej.

Dzień, który zmienił bieg historii

27 sierpnia 1914 roku był symbolicznym początkiem końca pewnej epoki — epoki pokoju, w którym Przemyśl rozwijał się jako wielokulturowe miasto pogranicza. Od tego dnia miasto na prawie trzy lata pogrążyło się w wojennej zawierusze, która przyniosła nieopisane zniszczenia i cierpienia ludności cywilnej. Jednocześnie jednak bohaterstwo obrońców twierdzy i dramatyczne wydarzenia oblężeń na zawsze wpisały się w tożsamość miasta, czyniąc z Przemyśla symbol heroizmu i trwania na straży polskiej i europejskiej historii.