25 sierpnia 1914 – pierwsze strzały pod Twierdzą

Dokładnie 25 sierpnia 1914 roku o świcie na przedpolach Przemyśla pojawiły się patrole rosyjskiej kawalerii z 10. Dywizji Kawalerii generała hrabiego Fiodora Kellera. Były to pierwsze regularne oddziały armii carskiej, które podeszły pod forty zewnętrzne Twierdzy Przemyśl. Tego samego dnia doszło do potyczek z austriackimi ułanami na linii wsi Buszkowice, Łętownia i Nehrybka. Mimo że główne siły rosyjskie pojawiły się dopiero na początku września, data 25 sierpnia uznawana jest za początek pierwszego oblężenia twierdzy, które trwało do 9 października 1914 roku.

Forteca, która miała zatrzymać Rosjan

Twierdza Przemyśl była wówczas jedną z najpotężniejszych twierdz w Europie – obwód fortyfikacji wynosił 45 kilometrów, a na jej stanie znajdowało się 131 000 żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmanka von Burgneustädten. W sierpniu 1914 roku twierdza nie była jeszcze w pełni przygotowana do długotrwałego oblężenia – brakowało żywności, amunicji i wody. Mimo to dowództwo austro-węgierskie postanowiło bronić miasta za wszelką cenę, widząc w nim klucz do kontroli nad Galicją i blokadę dla rosyjskiej ofensywy na Węgry.

Pierwsze walki i krwawy wrzesień

Po 25 sierpnia Rosjanie systematycznie zacieśniali pierścień wokół twierdzy. W ciągu pierwszych dwóch tygodni walki koncentrowały się na linii fortów pancernych: I „Saliszcze”, II „Jaksmanice”, III „Łuczyce” i IV „Ostrów”. Najcięższe boje rozegrały się 7–9 września pod wsią Medyka, gdzie Rosjanie próbowali przełamać linię fortów od południa. Ataki te zostały odparte z wielkimi stratami po obu stronach – poległo około 2 000 żołnierzy. Mimo to 16 września Rosjanie przerwali łączność kolejową z Przemyślem, a 26 września całkowicie okrążyli twierdzę. Pierwsze oblężenie zakończyło się 9 października, gdy rosyjska 3. Armia wycofała się w związku z ofensywą austro-węgierską na północy. Było to jednak tylko wytchnienie – 8 listopada 1914 roku rozpoczęło się drugie, tragiczne oblężenie, które trwało aż do 22 marca 1915 roku i zakończyło się kapitulacją.

Przemyśl – miasto, które przetrwało piekło

Dla mieszkańców Przemyśla 25 sierpnia 1914 roku był dniem, w którym kończył się dawny świat. Miasto, liczące wówczas około 54 000 mieszkańców (w tym 47% Polaków, 33% Żydów i 15% Ukraińców), zostało przekształcone w twierdzę oblężniczą. W ciągu kolejnych miesięcy ludność cywilna doświadczyła głodu, chorób i brutalnej rekwizycji. W czasie drugiego oblężenia w samej twierdzy zmarło około 10 000 cywilów i 20 000 żołnierzy. Pomimo to Przemyśl stał się symbolem wytrwałości – a jego obrona przeszła do historii jako jedna z najdłuższych i najbardziej dramatycznych epopei I wojny światowej.

Dziedzictwo 25 sierpnia

Dziś, 25 sierpnia, na cmentarzach wojennych w Przemyślu i okolicach – w tym na ogromnym Cmentarzu Wojennym przy ul. Słowackiego – kładzione są kwiaty pod pomnikami poległych. To data, która przypomina, że wielka historia często zaczyna się od pozornie nieistotnych wydarzeń – jednego patrolu kawalerii o świcie.