Krwawy wrzesień 1914

Po klęsce austro-węgierskiej ofensywy w Galicji Wschodniej na przełomie sierpnia i września 1914 roku armia rosyjska generała Nikołaja Iwanowa parła na zachód. Celem Rosjan było zdobycie Krakowa i przełamanie linii Karpat. Na drodze stał Przemyśl — kluczowa twierdza cesarsko-królewskiej armii, zamykająca przejścia przez San i przedpole Beskidów. 29 września 1914 roku na linii rzeki San, na wschód od miasta, rozegrały się walki, które na kilka tygodni zatrzymały rosyjskie natarcie.

Sytuacja przed bitwą

Twierdza Przemyśl, rozbudowywana od lat 80. XIX wieku, miała wówczas obwód około 45 km i była obsadzona przez załogę liczącą blisko 130 tysięcy żołnierzy pod dowództwem generała Hermanna Kusmaneka. W pierwszych tygodniach wojny twierdza pełniła funkcję bazy zaopatrzeniowej i punktu oparcia dla cofających się wojsk. Dowództwo austro-węgierskie zdawało sobie sprawę, że utrata Przemyśla otworzy Rosjanom drogę na Kraków i Wiedeń.

Po bitwie pod Lwowem (26 sierpnia – 1 września) i odwrocie spod Rawy Ruskiej, front zbliżał się do Sanu. 20 września Rosjanie zajęli Jarosław, a 24 września dotarli do Sanu na odcinku od Leżajska po Radymno. 29 września ich patrole rozpoznawcze pojawiły się pod fortami Twierdzy Przemyśl.

Walki na Linii Sanu

29 września 1914 roku doszło do serii starć w rejonie Radymna, Skołoszowa, Wyszatyc i Żurawicy. Wojska austro-węgierskie, wspierane przez artylerię twierdzy, zdołały odeprzeć rosyjskie próby przekroczenia Sanu. Kluczową rolę odegrały forty północno-wschodniego odcinka twierdzy — fort nr 1 „Górny” i fort nr 2 „Dolny” w Żurawicy, które ogniem artyleryjskim powstrzymywały przeprawy wroga.

Choć Rosjanie nie zdołali zdobyć przyczółka na zachodnim brzegu Sanu, walki te miały charakter opóźniający. Dowództwo austro-węgierskie wykorzystało ten czas na ewakuację zapasów i przygotowanie twierdzy do oblężenia. 29 września można uznać za symboliczny początek pierwszej obrony Twierdzy Przemyśl.

Znaczenie dla miasta

Dla mieszkańców Przemyśla koniec września 1914 roku był początkiem dramatycznego okresu. Część ludności cywilnej została ewakuowana, a miasto zaczęło żyć rytmem oblężenia. Wkrótce, 5 listopada 1914 roku, Rosjanie zamknęli pierścień oblężenia, który trwał do 22 marca 1915 roku. Twierdza skapitulowała, by zostać odbita 3 czerwca 1915 roku po ofensywie gorlickiej.

29 września 1914 roku to dzień, w którym Przemyśl po raz pierwszy w tej wojnie stanął na drodze rosyjskiej armii — i choć ostatecznie twierdza upadła, opór na linii Sanu zapisał się w historii jako jeden z pierwszych aktów dramatycznej obrony.

Pamięć

Dziś na terenie dawnych fortów w Żurawicy i Skołoszowie znajdują się tablice pamiątkowe. 29 września jest okazją, by przypomnieć o żołnierzach wielu narodowości — Polakach, Ukraińcach, Węgrach, Austriakach, Czechach — którzy walczyli w szeregach armii austro-węgierskiej w obronie Przemyśla.