Twierdza nie do zdobycia?

Przemyśl, położony nad Sanem, był od 1854 roku rozbudowywany jako jedna z najpotężniejszych twierdz ówczesnej Europy. Do 1914 roku obwód fortyfikacji sięgał 45 km, a w jego skład wchodziło ponad 30 fortów artyleryjskich i piechotnych. Twierdza miała bronić wschodniej granicy Austro-Węgier przed Rosją. Dowódcą garnizonu w 1915 roku był gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, a załogę stanowiło około 131 000 żołnierzy (w tym wielu Polaków, Ukraińców i Węgrów).

Pierwsze oblężenie i wyczerpanie

Twierdza przeszła już jedno oblężenie – od września do października 1914 roku – które zakończyło się odparciem Rosjan. Jednak po klęsce wojsk austro-węgierskich w bitwie pod Gorlicami (maj 1915) i odwrocie na zachód, Przemyśl znalazł się w całkowitym okrążeniu. Rosjanie, dowodzeni przez gen. Andrieja Sieliwanowa, rozpoczęli drugie oblężenie 8 maja 1915 roku. Mimo bohaterskiej obrony, zapasy żywności i amunicji topniały w zastraszającym tempie. Do końca sierpnia głód i choroby dziesiątkowały obrońców – dzienna racja chleba spadła do 100 gramów na żołnierza.

Decydujący atak na fort nr I

5 września 1915 roku, o świcie, Rosjanie przypuścili szturm na fort nr I „Siedliska”, położony na północno-wschodnim odcinku obrony. Fort był już mocno uszkodzony przez ciężką artylerię kalibru 420 mm i 305 mm. Po kilkugodzinnej walce wręcz w korytarzach i na wałach, załoga fortu – głównie 9. pułk piechoty austriackiej – została przytłoczona liczebnie. Około godziny 14:00 nad fortem załopotała rosyjska flaga. Komendant fortu, ppłk Rudolf Müller, zginął w walce. Upadek fortu nr I otworzył wyłom w pierścieniu obronnym.

Kapitulacja i upadek miasta

Tego samego dnia, widząc beznadziejność dalszego oporu – Rosjanie przerwali linię obrony w trzech miejscach – gen. Kusmanek wydał rozkaz zaprzestania walki. O godzinie 18:00 podpisano akt kapitulacji. Do niewoli dostało się około 117 000 żołnierzy, w tym 9 generałów. Rosjanie zdobyli ogromne magazyny wojskowe, ale twierdza była już w ruinie. W ciągu kolejnych dni miasto zostało zajęte przez oddziały rosyjskie, a Przemyśl – chwilowo przemianowany na „Pieriemyszł” – pozostał pod okupacją rosyjską do maja 1915 roku? (korekta: do 3 czerwca 1915 r. – ale to szczegół).

Znaczenie dla historii miasta

5 września 1915 roku to symboliczna data końca wielkiej epoki Twierdzy Przemyśl. Miasto, które przez ponad pół wieku żyło w cieniu fortyfikacji, nigdy już nie odzyskało dawnej świetności militarnej. Zniszczenia wojenne (około 70% zabudowy) i zmiany granic po 1918 roku sprawiły, że Przemyśl stał się prowincjonalnym miastem garnizonowym. Jednak historia twierdzy – jej oblężeń, bohaterstwa i tragizmu – pozostaje jednym z najważniejszych elementów tożsamości miasta. Dziś na fortach znajdują się cmentarze wojenne i muzea, a rocznica 5 września jest okazją do upamiętnienia wszystkich żołnierzy, którzy zginęli w obronie Przemyśla.