Wkroczenie Rosjan do miasta

3 września 1914 roku, o godzinie 10:00 rano, oddziały rosyjskiej 3. Armii pod dowództwem gen. Nikołaja Ruzskiego wkroczyły do Przemyśla od strony wschodniej. Miasto zostało zajęte niemal bez walki – austro-węgierskie dowództwo twierdzy, zdając sobie sprawę z przewagi wroga, wycofało większość załogi na lewy brzeg Sanu, pozostawiając jedynie niewielkie siły osłonowe. Rosjanie zastali opustoszałe ulice, zamknięte sklepy i zaryglowane okna. Tylko nieliczni mieszkańcy – głównie Polacy i Żydzi – wylegli na ulice, witając żołnierzy carskich z mieszanymi uczuciami: nadzieją na szybki koniec wojny, ale i obawą o przyszłość.

Twierdza, która nie upadła

Choć miasto zostało zajęte, sama twierdza – potężny system fortyfikacji o obwodzie 45 kilometrów, wyposażony w 1000 dział i obsadzony przez 131 000 żołnierzy – pozostała w rękach austro-węgierskich. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, odmówił kapitulacji i nakazał obronę fortów. Rosyjskie dowództwo, pewne szybkiego sukcesu, rozpoczęło szturm na forty 5 października 1914 roku, ale zostało krwawo odparte. Straty rosyjskie wyniosły ponad 30 000 zabitych i rannych, podczas gdy obrońcy stracili tylko 4 000 żołnierzy. To pierwsze oblężenie trwało do 11 października, kiedy to Rosjanie, zagrożeni na innych odcinkach frontu, wycofali się, pozostawiając twierdzę niezdobytą.

Życie pod rosyjską okupacją

Przez 5 miesięcy – od września 1914 do lutego 1915 roku – Przemyśl pozostawał pod rosyjską kontrolą. Mieszkańcy doświadczyli rekwizycji żywności, koni i furmanek, a także przymusowych prac przy budowie okopów. Rosjanie zorganizowali administrację wojskową, a ich żołnierze stacjonowali w koszarach, szkołach i prywatnych kamienicach. Mimo to, życie w mieście toczyło się dalej – działały kościoły, cerkwie i synagogi, a na rynku rosyjscy oficerowie kupowali prowiant od miejscowych handlarzy. Wielu przemyślan, zwłaszcza ukraińskiego pochodzenia, sympatyzowało z Rosjanami, licząc na wyzwolenie spod władzy Habsburgów. Jednak po klęsce Rosjan w bitwie pod Limanową (grudzień 1914) i kontrofensywie austro-węgierskiej, front przesunął się na wschód, a 15 lutego 1915 roku Rosjanie ewakuowali miasto, niszcząc mosty i zostawiając po sobie zgliszcza.

Dziedzictwo oblężenia

3 września 1914 roku zapisał się w historii Przemyśla jako początek jednego z najbardziej heroicznych i tragicznych okresów w dziejach miasta. Oblężenie twierdzy w latach 1914-1915 pochłonęło życie tysięcy żołnierzy po obu stronach konfliktu, a samo miasto zostało zniszczone w 40%. Wydarzenia te przypominają dziś liczne pomniki, cmentarze wojenne i forty, które stały się atrakcją turystyczną i żywym świadectwem historii. Dla mieszkańców Przemyśla 3 września to data symboliczna – przypomnienie, że ich miasto było świadkiem wielkiej historii, która ukształtowała Europę XX wieku.