Początek wielkiej próby

1 września 1914 roku o świcie, po kilku dniach ciężkich walk, wojska rosyjskie pod dowództwem generała Radki-Dymitriewa przełamały zewnętrzny pierścień obrony Twierdzy Przemyśl. Atak skoncentrowany był na północno-wschodnim odcinku umocnień, pomiędzy fortami VIII „Łętownia” a IX „Borysławice”. Rosjanie, dysponujący przewagą artyleryjską – około 300 ciężkich dział – ostrzeliwali forty przez trzy dni, zanim piechota przypuściła szturm. Do wieczora zdobyto forty IX, X i XI, zmuszając obrońców do wycofania się na linię wewnętrzną.

Bitwa galicyjska i strategiczny impas

Tego dnia dowództwo twierdzy pod kierunkiem gen. Hermanna Kusmanka podjęło decyzję o ewakuacji części załogi i ludności cywilnej na zachód. Z miasta wyruszyły tabory z rannymi oraz banknotami i dokumentami państwowymi. Tymczasem Rosjanie przystąpili do formalnego oblężenia – 3 września zamknęli pierścień wokół twierdzy, przecinając linię kolejową do Lwowa i drogę do Chyrowa. Przemyśl stał się kluczowym punktem oporu w bitwie galicyjskiej, trzymając w szachu rosyjską 3. Armię, która musiała pozostawić pod miastem znaczne siły.

Życie pod ostrzałem

Dla mieszkańców Przemyśla 1 września 1914 roku był dniem grozy i chaosu. Pociski artyleryjskie padały na miasto, niszcząc kamienice przy ul. Słowackiego i Rynku. W kościołach odprawiano msze o ocalenie, a w twierdzy mobilizowano wszystkich zdolnych do noszenia broni – od studentów po starców. Szpitale polowe przepełnione były rannymi z walk pod Lwowem, którzy napływali do miasta od końca sierpnia. Oblężenie miało trwać do 9 października, kiedy to austriacka ofensywa chwilowo odrzuciła Rosjan, ale już 9 listopada rozpoczęło się drugie, tragiczne oblężenie, które zakończyło się kapitulacją twierdzy 22 marca 1915 roku.

Znaczenie wydarzenia

1 września 1914 roku zapisał się w historii Przemyśla jako dzień, w którym miasto po raz pierwszy w XX wieku stanęło w obliczu oblężenia na niespotykaną skalę. Twierdza, zbudowana w latach 1854–1914 jako jedna z największych w Europie – o obwodzie 45 km i ponad 40 fortach – miała być niezdobytą barierą dla Rosjan. Jej obrona stała się symbolem wytrwałości, a jednocześnie początkiem tragedii mieszkańców, którzy przez kolejne miesiące żyli w oblężeniu, głodzie i ciągłym zagrożeniu. Wydarzenia z 1 września 1914 r. są też często przywoływane jako przykład heroizmu żołnierzy obu stron konfliktu, którzy walczyli w okopach na przedpolach miasta.

Źródła historyczne

Relacje z tego dnia znaleźć można w pamiętnikach oficerów austro-węgierskich, m.in. gen. Kusmanka, oraz w raportach rosyjskich sztabów. Szczegółowe opisy walk przynoszą „Kroniki Twierdzy Przemyśl” wydane przez Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej oraz publikacje dr. Jana W. Sztetyłło. Współczesne badania archeologiczne na fortach VIII–XI dokumentują ślady ostrzału i fortyfikacji z tego okresu.