Rosyjska nawała na wschodnich rubieżach

Pod koniec sierpnia 1914 roku, po przegranej bitwie pod Komarowem (26-30 sierpnia) i odwrocie armii austro-węgierskiej z Galicji, front gwałtownie przesuwał się na zachód. 30 sierpnia 1914 roku oddziały rosyjskiej 3. Armii pod dowództwem gen. Radko Dimitriewa osiągnęły linię zewnętrznych fortów Twierdzy Przemyśl. Był to moment, w którym miasto, liczące wówczas około 54 tysiące mieszkańców (w tym 15 tysięcy Żydów, 20 tysięcy Polaków i 15 tysięcy Ukraińców), znalazło się w centrum wojennej zawieruchy.

Twierdza, która miała zatrzymać armię carską

Przemyśl był jedną z największych twierdz w Europie – obwód fortyfikacji sięgał 45 kilometrów, a na jego pierścień składało się 19 fortów artyleryjskich i 15 fortów piechoty, połączonych okopami i zaporami. Dowódcą twierdzy był gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, który dysponował garnizonem liczącym około 131 tysięcy żołnierzy (w tym wielu Polaków z 3. Pułku Piechoty Obrony Krajowej). 30 sierpnia Rosjanie rozpoczęli rozpoznanie bojem, a pierwsze rosyjskie patrole podeszły pod fort I „Siedliska” i fort VIII „Łętownia”. Artyleria forteczna, wyposażona w ciężkie moździerze Schwarzlose i haubice 150 mm, odpowiedziała ogniem, zmuszając Rosjan do zatrzymania się na przedpolu.

Początek pierwszej wielkiej próby

Mimo że 30 sierpnia nie doszło do generalnego szturmu, data ta wyznacza początek pierwszego oblężenia Przemyśla, które trwało do 9 października 1914 roku. Rosjanie, dowodzeni przez gen. Dimitriewa, próbowali wziąć twierdzę głodem i ostrzałem, ale załoga – wspierana przez cywilnych ochotników i organizację „Orlęta Przemyskie” – stawiała opór. W pierwszych dniach września 1914 roku doszło do krwawych walk o przedpole, m.in. o wieś Pikulice, gdzie 3. Pułk Piechoty poniósł ciężkie straty. Jednak twierdza utrzymała się, a 9 października, po nadejściu austriackiej odsieczy, Rosjanie na krótko odstąpili. Oblężenie wznowiono w listopadzie 1914 roku, co doprowadziło do drugiego, jeszcze bardziej dramatycznego oblężenia, które zakończyło się kapitulacją 22 marca 1915 roku.

Znaczenie dla miasta i regionu

30 sierpnia 1914 roku zapisał się w pamięci przemyślan jako dzień, w którym miasto stało się twierdzą-obozem wojennym. Władze austriackie wprowadziły stan wyjątkowy, a do miasta zaczęli napływać uchodźcy z Galicji Wschodniej. Szkoły zamieniono na szpitale polowe, a w kościołach odprawiano msze za powodzenie obrony. To właśnie w tych dniach narodziła się legenda „twierdzy, która nie ginie”, a Przemyśl stał się symbolem oporu w całych Austro-Węgrzech.

Dziedzictwo

Dziś 30 sierpnia 1914 roku jest ważną datą w historii Przemyśla. Upamiętnia ją m.in. wystawa w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej oraz coroczne rekonstrukcje na fortach „Siedliska” i „Łętownia”. Twierdza Przemyśl, wpisana na listę pomników historii w 2018 roku, pozostaje jednym z najważniejszych świadków I wojny światowej w Europie Środkowej.