Rosyjska kawaleria pod fortami

28 sierpnia 1914 roku, zaledwie trzy tygodnie po wybuchu I wojny światowej, pod Przemyśl dotarły pierwsze rosyjskie oddziały zwiadowcze. Były to sotnie kozaków dońskich z 10. Dywizji Kawalerii, które w godzinach porannych pojawiły się na wschodnich przedpolach twierdzy, w rejonie wsi Buszkowice i Nehrybka. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, zarządził natychmiastowy alarm i wysłał na zwiady własne patrole – 24. pułk ułanów austro-węgierskich starł się z kozakami w potyczce pod mostem na Sanie w okolicy Hurka. Straty obu stron były niewielkie, ale znaczenie tego dnia było ogromne – to pierwszy kontakt bojowy z wrogiem, który zapowiadał nadchodzące oblężenie.

Twierdza gotowa do obrony

Przemyśl był wówczas jedną z największych twierdz w Europie – 45 kilometrów obwodu, 38 fortów artyleryjskich i 21 fortów piechoty, obsadzonych przez załogę liczącą ponad 130 tysięcy żołnierzy (w tym 30 tysięcy obrońców). Dowództwo austro-węgierskie planowało wykorzystać twierdzę jako punkt oparcia dla operacji przeciwko rosyjskiej armii w Galicji. 28 sierpnia gen. Kusmanek wydał rozkaz zamknięcia wszystkich bram i doprowadzenia fortów do pełnej gotowości bojowej. Na wałach ustawiono łącznie 1050 dział różnego kalibru, w tym ciężkie moździerze 305 mm. Miasto, liczące wówczas około 54 tysięcy mieszkańców (w tym 15 tysięcy Żydów, 18 tysięcy Polaków i 20 tysięcy Ukraińców), przygotowywało się na długie miesiące izolacji.

Pierwsze ofiary cywilne

W trakcie potyczek 28 sierpnia zginęło dwóch cywilów – starszy mężczyzna i dziecko, przypadkowe ofiary ognia rosyjskiej artylerii, która ostrzelała przedmieścia. Były to pierwsze ofiary cywilne wojny w Przemyślu. Mieszkańcy, którzy do tej pory z zaciekawieniem obserwowali przemarsze wojsk, zaczęli masowo opuszczać miasto lub szukać schronienia w piwnicach i fortyfikacjach. W ciągu następnych dni liczba ludności spadła do około 18 tysięcy, głównie kobiet, dzieci i starców, którzy nie mieli dokąd uciekać.

Początek oblężenia

Choć 28 sierpnia był tylko dniem potyczek, historycy uważają go za symboliczną datę rozpoczęcia pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl, które trwało od 24 września do 11 października 1914, a następnie drugiego – od 5 listopada 1914 do 22 marca 1915. W czasie tych oblężeń twierdza wytrzymała łącznie 19 miesięcy, wiążąc znaczne siły rosyjskie i dając Austro-Węgrom czas na reorganizację frontu. Ostatecznie Przemyśl poddał się dopiero po wyczerpaniu zapasów i amunicji, gdy głód i epidemie cholery oraz tyfusu zdziesiątkowały załogę.

Dziedzictwo pamięci

Dziś 28 sierpnia 1914 roku jest uważany za jeden z kluczowych dni w historii Przemyśla – moment, w którym miasto z pogranicza stało się sceną jednej z największych batalii I wojny światowej. Na cmentarzu wojennym przy ul. Przemysłowej spoczywa ponad 18 tysięcy żołnierzy poległych w walkach o twierdzę. Co roku, w rocznicę tych wydarzeń, lokalne stowarzyszenia organizują rekonstrukcje historyczne i wykłady, przypominając o bohaterstwie obrońców i cenie, jaką zapłacili mieszkańcy.