Poranne decyzje w sztabie

27 lipca 1915 roku, o godzinie 4:30 nad ranem, dowódca rosyjskiego garnizonu Twierdzy Przemyśl, generał lejtnant Fiodor Arturowicz Keller, wydał rozkaz o natychmiastowej ewakuacji wszystkich oddziałów. Decyzja zapadła po nocnej naradzie, gdy okazało się, że austro-węgierska 11. Armia pod dowództwem generała Alexandra von Linsingena przełamała rosyjskie linie na północ od miasta, a 2. Armia gen. Eduarda von Böhm-Ermolliego zamknęła okrążenie od wschodu. Rosjanie, którzy od 3 lipca bezskutecznie próbowali utrzymać twierdzę w obliczu ofensywy państw centralnych (tzw. bitwa pod Gorlicami z maja 1915 r. i późniejsze działania), mieli zaledwie 12 godzin na opuszczenie 45-kilometrowego obwodu fortyfikacji.

Ewakuacja i zniszczenia

Około 40 000 żołnierzy rosyjskich, wraz z artylerią i taborem, ruszyło w stronę Sanu. Aby opóźnić pościg, saperzy wysadzili w powietrze mosty kolejowe na Sanie (w tym most w Niebieszczanach), a także zniszczyli magazyny amunicyjne na Wzgórzu 251 (Góra Królewska). Wybuchy były słyszane w promieniu 20 kilometrów. W mieście pozostało około 800 rannych żołnierzy, których Rosjanie zostawili pod opieką Międzynarodowego Czerwonego Krzyża – to złamanie konwencji haskiej z 1907 roku.

Wejście Austriaków

Pierwsze patrole austro-węgierskie wkroczyły do Przemyśla jeszcze tego samego dnia, około godziny 17:00. Dowódca 10. Korpusu, generał Hugo Martiny von Malastów, meldował: „Miasto jest w 70% zniszczone, ludność cywilna ukrywa się w piwnicach. Twierdza – po raz drugi w tej wojnie – przechodzi w nasze ręce bez walki.” Rzeczywiście, był to drugi upadek twierdzy: pierwszy raz zdobyli ją Rosjanie 22 marca 1915 roku po 133 dniach oblężenia, a teraz, zaledwie 4 miesiące później, oddali ją bez wystrzału. Straty rosyjskie w czasie oblężenia (3–27 lipca) wyniosły około 10 000 zabitych i rannych, austro-węgierskie – około 6 000.

Znaczenie dla miasta i frontu

Od tego momentu Przemyśl pozostał w rękach austro-węgierskich aż do listopada 1918 roku, kiedy wybuchła wojna polsko-ukraińska. Dla mieszkańców miasta 27 lipca 1915 roku oznaczał koniec kilkumiesięcznej okupacji rosyjskiej, ale też początek nowej fali rekwizycji i przymusowych robót przy odbudowie fortyfikacji. W historiografii data ta uznawana jest za symboliczny koniec rosyjskiej ofensywy w Galicji i początek odwrotu armii carskiej nad Zbrucz.