28 lipca 1914: Przemyśl u progu Wielkiej Wojny – początek oblężenia
Zwiastun burzy dziejowej
28 lipca 1914 roku Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, co uruchomiło lawinę wydarzeń znaną jako I wojna światowa. Dla Przemyśla data ta oznaczała natychmiastową mobilizację i początek najdramatyczniejszego rozdziału w jego dziejach. Twierdza Przemyśl, jedna z największych w Europie (45 km obwodu, 131 000 żołnierzy załogi), została postawiona w stan najwyższej gotowości bojowej.
Forty budzą się do życia
Już w pierwszych dniach sierpnia 1914 roku na przedpolach miasta zaczęły powstawać nowe umocnienia, a istniejące forty – m.in. I. „Salis Soglio”, VIII. „Łętownia”, X. „Orzechowce” – otrzymały pełne obsady. Komendant twierdzy, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten, zarządził zamknięcie bram miasta dla cywilów i rozpoczął gromadzenie zapasów amunicji oraz żywności. Zgodnie z planem wojennym, Przemyśl miał być „fortecznym węzłem” opóźniającym marsz armii rosyjskiej na Węgry i Śląsk.
Miasto pod bronią
28 lipca to także dzień, w którym ulice Przemyśla wypełniły się żołnierzami – piechota, artyleria, saperzy. W ciągu kilku tygodni liczba stacjonujących w twierdzy wojsk wzrosła z 20 000 do ponad 130 000, co radykalnie zmieniło charakter miasta. Przemyski dworzec kolejowy stał się głównym punktem przerzutu wojsk na front wschodni. W archiwach zachowały się rozkazy z tego dnia nakazujące ewakuację rodzin oficerskich i przygotowanie szpitali polowych w budynkach szkół oraz klasztorów.
Echa historyczne
Wydarzenia z 28 lipca 1914 roku miały dla Przemyśla konsekwencje wykraczające daleko poza samą wojnę. Oblężenie, które rozpoczęło się we wrześniu 1914 roku i trwało – z przerwą – do marca 1915 roku, przyniosło miastu ogromne zniszczenia i głód. Ostateczna kapitulacja twierdzy 22 marca 1915 roku była największą porażką Austro-Węgier w całej kampanii galicyjskiej. Jednak to właśnie 28 lipca 1914 roku, w momencie wypowiedzenia wojny, Przemyśl przestał być spokojnym, wielokulturowym miastem nad Sanem, a stał się kluczowym punktem oporu na mapie Europy.
Dziś, oglądając forty i cmentarze wojenne rozsiane po okolicznych wzgórzach, warto pamiętać, że ich historia zaczęła się właśnie w ten lipcowy dzień, gdy świat wkroczył na drogę totalnej wojny.