Noc, która zmieniła bieg historii

29 lipca 1915 roku o godzinie 2:00 nad ranem, po trwającym od 23 lipca ostatnim szturmie, do Twierdzy Przemyśl wkroczyły pierwsze oddziały 11. Armii niemieckiej pod dowództwem generała Augusta von Mackensena. Miasto, które przez 133 dni pierwszej obrony (wrzesień 1914 – marzec 1915) było symbolem oporu Austro-Węgier, a następnie przez cztery miesiące pozostawało w rękach rosyjskich (22 marca – 3 czerwca 1915), tego dnia na zawsze straciło swój militarny charakter. Eksplozje prochowni i magazynów amunicji (m.in. na forcie I „Salis Soglio” i VIII „Łętownia”) słychać było aż pod Mościskami. Zginęło wtedy co najmniej 800 żołnierzy rosyjskich i 120 cywilów, a fragmenty fortyfikacji zostały rozrzucone na setki metrów.

Trzeci akt dramatu: od oblężenia do wyzwolenia

Wielka ofensywa państw centralnych, znana jako bitwa pod Gorlicami (maj 1915), zmusiła armię carską do odwrotu. 3 czerwca 1915 roku wojska austro-węgierskie odbiły Przemyśl bez walki – Rosjanie ewakuowali się, niszcząc forty i mosty. Jednak dopiero 29 lipca, po krwawych walkach o zewnętrzny pierścień fortyfikacji (m.in. o fort „Borysław” i „Hurko”), niemiecka 1. Dywizja Gwardii ostatecznie opanowała cytadelę. Tego dnia z rąk rosyjskich wyzwolono ostatnie forty: XIV „Borek” i XV „Zagórze”. Łączne straty obu stron w walkach o twierdzę w lipcu 1915 wyniosły ok. 12 000 zabitych i rannych.

Miasto w ruinie: bilans zniszczeń

Gdy 29 lipca 1915 roku do Przemyśla wjechały pierwsze wozy sanitarne i kwatermistrzowskie, miasto przedstawiało obraz totalnej destrukcji. Z 2 500 budynków mieszkalnych ocalało zaledwie 800. Zniszczone zostały: kościół franciszkanów (później odbudowany), główna synagoga (spalona 22 marca), a także 75% zabudowy Starego Miasta. Wartość strat materialnych oszacowano na 40 mln koron austro-węgierskich. W ciągu następnych tygodni do miasta wróciło ok. 15 000 z 54 000 przedwojennych mieszkańców – wielu Żydów i Ukraińców wywieziono w głąb Rosji.

Znaczenie dla Europy i Polski

Upadek Twierdzy Przemyśl 29 lipca 1915 roku był punktem zwrotnym w kampanii galicyjskiej. Otworzył drogę do Lublina i Chełma, a ostatecznie – w sierpniu 1915 – do zajęcia Warszawy przez państwa centralne. Dla samych przemyślan data ta stała się symbolem końca wielkiej wojny w ich mieście, choć tak naprawdę walki na froncie wschodnim trwały jeszcze przez trzy lata. W 1918 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Przemyśl wrócił do macierzy, a jego twierdza – rozbrojona i częściowo rozebrana – stała się niemym świadkiem historii.

Pamięć po 110 latach

Do dziś 29 lipca na cmentarzu wojennym nr 1 przy ul. Słowackiego odbywają się skromne uroczystości. W forcie I „Salis Soglio” znajduje się tablica upamiętniająca żołnierzy wszystkich armii. W 2015 roku, w setną rocznicę zdobycia twierdzy, otwarto w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej wystawę „Twierdza Przemyśl 1914–1915. Apogeum i zmierzch”.