Kontekst historyczny

Po drugim oblężeniu Twierdzy Przemyśl (luty–marzec 1915) władzę nad miastem przejęli Rosjanie. Jednak już w maju 1915 roku, po przełamaniu frontu pod Gorlicami przez wojska państw centralnych, armia carska rozpoczęła planowy odwrót na linię Sanu. Przemyśl, jako kluczowy węzeł fortyfikacyjny, miał być ewakuowany i zniszczony, aby nie wpadł w ręce Austro-Węgier w stanie użytecznym.

Fort XIII „San Rideau”

Fort XIII, położony na prawym brzegu Sanu, w dzielnicy Zasanie, był jednym z najnowocześniejszych fortów pancernych Twierdzy Przemyśl. Wyposażony w obrotowe wieże artyleryjskie z haubicami 150 mm, stanowił kluczowy punkt oporu w systemie obrony mostów i przepraw. Jego zadaniem było blokowanie podejść od zachodu i ochrona linii kolejowej Przemyśl–Lwów.

Przebieg wydarzeń 30 lipca 1915

Rosyjscy saperzy, pod dowództwem pułkownika Siergieja Iwanowa, otrzymali rozkaz zniszczenia fortu. O godzinie 10:00 rano odpalono ładunki umieszczone w magazynach amunicyjnych oraz pod betonowymi stropami kaponier. Eksplozja była słyszana w promieniu 20 km – zniszczeniu uległy obie wieże pancerne, koszary szyjowe oraz wały ziemne. Zginęło 12 rosyjskich żołnierzy, którzy nie zdążyli opuścić strefy wybuchu. Fort przestał istnieć jako obiekt bojowy.

Znaczenie dla miasta

Zniszczenie Fortu XIII było symbolicznym końcem rosyjskiej okupacji Przemyśla. Już 2 czerwca 1915 roku wojska austro-węgierskie wkroczyły do miasta, ale odbudowa fortyfikacji trwała do końca wojny. Dziś na miejscu fortu znajduje się Park Forteczny, a betonowe ruiny są pamiątką po jednej z największych bitew I wojny światowej w Europie Środkowej.

Źródła historyczne

Szczegółowy opis wysadzenia fortu znajduje się w dzienniku bojowym 2. Pułku Saperów Armii Carskiej (przechowywanym w Centralnym Archiwum Historycznym w Petersburgu) oraz w raporcie dowódcy Twierdzy Przemyśl, gen. Kusmańskiego z 1 sierpnia 1915 roku. W polskiej historiografii wydarzenie to opisał m.in. Janusz Bogdanowski w monografii „Twierdza Przemyśl” (Wydawnictwo MON, 1983).