Oblężenie, które przeszło do historii

Twierdza Przemyśl, jedna z największych fortyfikacji Europy (obwód 45 km, 131 000 żołnierzy załogi), była kluczowym punktem frontu wschodniego. W latach 1914–1915 przeszła dwa oblężenia. Pierwsze, rosyjskie, rozpoczęło się 16 września 1914 roku, ale zostało przerwane po ofensywie austro-węgierskiej. Drugie oblężenie zaczęło się 9 listopada 1914 roku i trwało 133 dni. 22 marca 1915 roku, po wyczerpaniu zapasów i amunicji, gen. Hermann Kusmanek poddał twierdzę Rosjanom. Rosjanie zajęli miasto, ale ich sukces był krótkotrwały.

Wielka ofensywa gorlicko-tarnowska

2 maja 1915 roku wojska państw centralnych rozpoczęły ofensywę pod Gorlicami, która przełamała front rosyjski. Do końca czerwca Austriacy i Niemcy odzyskali Lwów, a Rosjanie zaczęli się wycofywać na wschód. Przemyśl, jako silny punkt oporu, był jednak przez Rosjan broniony – planowali oni ewakuację i zniszczenie fortyfikacji. 28 lipca 1915 roku rozpoczęły się ciężkie walki o przedpola twierdzy. Rosjanie wysadzili część fortów (m.in. fort I „Salis Soglio”), ale nie zdążyli zniszczyć wszystkich obiektów.

31 lipca 1915 – dzień wyzwolenia

Rankiem 31 lipca 1915 roku oddziały austro-węgierskie pod dowództwem gen. Svetozara Boroevicia oraz niemieckie jednostki gen. Augusta von Mackensena wkroczyły do Przemyśla. Miasto było w ruinie – zniszczone mosty, spalone dzielnice (zwłaszcza żydowska), zaminowane ulice. Rosjanie wycofali się w kierunku Lwowa, pozostawiając po sobie tysiące jeńców i ogromne zniszczenia. Mimo to, dla mieszkańców Przemyśla – Polaków, Ukraińców, Żydów – był to moment ogromnej ulgi i nadziei na koniec koszmaru.

Znaczenie wydarzenia

Odzyskanie Przemyśla przez armię austro-węgierską miało ogromne znaczenie strategiczne – miasto stało się bazą wypadową do dalszych działań na wschodzie. Dla lokalnej społeczności oznaczało powrót do normalności, choć na krótko – w listopadzie 1918 roku Przemyśl stał się areną walk polsko-ukraińskich. 31 lipca 1915 roku przeszedł do historii jako symbol wyzwolenia spod rosyjskiej okupacji, ale też jako przykład ogromnego zniszczenia, jakie przyniosła I wojna światowa.

Źródła i pamięć

Współczesne badania historyczne (m.in. prace prof. Jana Pisulińskiego, „Twierdza Przemyśl 1914–1915”) dokumentują szczegółowo przebieg walk. W Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej zachowały się fotografie z 1915 roku ukazujące zniszczone miasto. Na cmentarzu wojennym w Przemyślu (ul. Przemysłowa) spoczywa ponad 30 000 żołnierzy poległych podczas oblężeń – to największa nekropolia wojenna w regionie.