Fort I/a “Zniesienie” – Zapomniana Reduta Twierdzy Przemyśl

W cieniu potężnych, betonowych kolosów Twierdzy Przemyśl, takich jak Fort I “Salis Soglio” czy Fort VIII “Łętownia”, kryje się obiekt o znaczeniu kluczowym dla wewnętrznego pierścienia obrony. Mowa o Forcie I/a “Zniesienie” (niem. Fort I/a “Zniesienie”). Wybudowany w 1890 roku, reprezentuje typ fortu wewnętrznego, który miał być ostatnią, twardą linią oporu przed wdarciem się nieprzyjaciela do samego serca miasta. Jego historia, architektura i dzisiejszy stan to fascynująca opowieść o austro-węgierskiej myśli fortyfikacyjnej i dramatycznych wydarzeniach Wielkiej Wojny.

1. Historia budowy i rozbudowy fortu

Decyzja o budowie Fortu I/a “Zniesienie” zapadła w ramach drugiego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanego w latach 1887–1890. Był to okres, gdy w obliczu napiętej sytuacji politycznej z Rosją, Austro-Węgry przystąpiły do wzmacniania swoich wschodnich granic. Fort zaprojektowano jako dzieło ziemno-betonowe, typowe dla końca XIX wieku. Jego zadaniem było zamknięcie doliny Sanu od północy oraz flankowanie dostępu do fortu głównego I “Salis Soglio”, znajdującego się na wzniesieniu ponad nim.

Budowę rozpoczęto w 1888 roku, a zakończono w 1890 roku. Koszt inwestycji wyniósł około 250 tysięcy koron austro-węgierskich. Fort otrzymał nazwę od wzniesienia Zniesienie (284 m n.p.m.), na którym został usytuowany. W przeciwieństwie do większych fortów głównych, “Zniesienie” nie przechodził gruntownych modernizacji przed wybuchem I wojny światowej. W latach 1908-1910 jedynie wzmocniono stropy koszar betonem i dodano kilka stanowisk dla ciężkich karabinów maszynowych. W 1914 roku fort był już uznawany za przestarzały, ale wciąż stanowił istotny element systemu obrony bliskiej miasta.

2. Rola w obronie Twierdzy podczas I Wojny Światowej

Fort I/a “Zniesienie” odegrał kluczową rolę podczas dwóch oblężeń Twierdzy Przemyśl w latach 1914-1915. Jego załogę stanowiło około 250 żołnierzy z 9. Batalionu Pionierów oraz artylerzyści z 43. Pułku Artylerii Fortecznej. Uzbrojenie stanowiły cztery armaty polowe 9 cm M.75/96 umieszczone na odkrytych stanowiskach oraz cztery działa forteczne 12 cm M.80 w kazamatach. Dodatkowo fort dysponował dwoma moździerzami 15 cm.

Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień-październik 1914) fort ostrzeliwał pozycje rosyjskie na północnych przedpolach miasta. Największą próbą ogniową było drugie oblężenie (listopad 1914 – marzec 1915). W styczniu 1915 roku Rosjanie rozpoczęli zmasowany ostrzał artyleryjski fortów wewnętrznych. Na “Zniesienie” spadło ponad 800 pocisków ciężkiej artylerii, w tym kalibru 305 mm. Mimo że betonowe stropy wytrzymały, ziemne nasypy uległy znacznemu zniszczeniu. 19 marca 1915 roku, na rozkaz dowódcy twierdzy gen. Hermanna Kusmanka, załoga fortu wysadziła w powietrze działa i opuściła obiekt, dołączając do głównej kolumny kapitulacyjnej. Fort został zajęty przez Rosjan bez walki, ale w stanie uniemożliwiającym natychmiastowe użycie.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort I/a “Zniesienie” to typowy fort pancerny II klasy, zaprojektowany przez Biuro Fortyfikacyjne w Przemyślu pod kierunkiem gen. Daniela von Salis-Soglio. Obiekt ma kształt nieregularnego pięcioboku, z czołem zwróconym na północny-wschód. Głównym elementem jest dwukondygnacyjny blok koszarowo-bojowy o wymiarach 45 x 18 metrów, zagłębiony w ziemi. Strop grubości 1,5 metra wykonano z betonu zbrojonego szynami kolejowymi, a na nim usypano warstwę ziemi o grubości 3-4 metrów.

Wewnątrz znajdowały się: izby żołnierskie, magazyny amunicyjne, kuchnia, ambulatorium oraz studnia głębiona na 35 metrów. Fort otoczony był suchą fosą o głębokości 4 metrów i szerokości 8 metrów, flankowaną z kaponier (bocznych stanowisk strzeleckich). Charakterystycznym elementem jest poterna (korytarz) prowadzący do przeciwstoku, którym żołnierze mogli bezpiecznie przemieszczać się pod osłoną ziemi. Mimo że fort nie posiadał pancernych wież, jego konstrukcja zapewniała dobrą ochronę przed ostrzałem polowym.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Obecnie Fort I/a “Zniesienie” znajduje się w zarządzie Lasów Państwowych. Jego stan jest oceniany jako dostateczny, ale wymagający pilnych prac zabezpieczających. W latach 90. XX wieku obiekt został częściowo rozczyszczony przez lokalnych pasjonatów historii. Niestety, brak stałej opieki sprawił, że wnętrza są wilgotne, a beton ulega korozji. Fosa jest w większości sucha, ale zarosła krzakami.

Fort jest dostępny dla zwiedzających bezpłatnie, ale na własną odpowiedzialność. Wewnątrz bloku koszarowego zachowały się oryginalne elementy: stalowe belki stropowe, fragmenty instalacji wentylacyjnej oraz tabliczki z nazwami pomieszczeń w języku niemieckim (np. „Munitionskammer”). Niestety, obiekt jest często celem wandali, a w środku można natknąć się na śmieci. W 2022 roku grupa rekonstrukcyjna „Twierdza Przemyśl” przeprowadziła inwentaryzację fortu, planując w przyszłości utworzenie ścieżki edukacyjnej.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Nazwa “Zniesienie” pochodzi od staropolskiego słowa oznaczającego miejsce, gdzie znoszono (składowano) drewno lub kamienie. Wzgórze było wcześniej wykorzystywane jako punkt widokowy przez armię austriacką.
• Podziemne przejście: Fort połączony był podziemnym korytarzem (poterną) z sąsiednim Fortem I “Salis Soglio”. Korytarz o długości 380 metrów został częściowo zasypany w latach 20. XX wieku, ale jego ślady są widoczne do dziś.
• Niewykorzystane działo: W 1915 roku, podczas drugiego oblężenia, do fortu dostarczono działo 15 cm M.61, które miało wzmocnić obronę. Zostało ono jednak uszkodzone podczas transportu i nigdy nie weszło do akcji. Jego lufę odnaleziono w 1998 roku podczas prac leśnych.
• Eksperymenty z betonem: Fort był jednym z pierwszych w twierdzy, gdzie zastosowano beton z dodatkiem tłucznia kamiennego z lokalnych kamieniołomów w Kruhelu Wielkim. Testy wytrzymałościowe przeprowadzone w 1891 roku wykazały, że beton ten jest o 15% słabszy od standardowego, co wpłynęło na decyzję o ograniczeniu modernizacji.
• Legenda o skarbie: Według lokalnych podań, w czasie kapitulacji w 1915 roku, oficerowie austriaccy zakopali w fosie fortu skrzynię z dokumentami i kosztownościami. Mimo kilku poszukiwań amatorskich, nigdy jej nie odnaleziono.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort I/a “Zniesienie” znajduje się na wschodnim skraju dzielnicy Zasanie, około 3 km od centrum Przemyśla. Najłatwiej dojechać samochodem – należy kierować się na ulicę Wybrzeże Jana Pawła II, a następnie wjechać w ulicę Forteczna (droga leśna). Można też skorzystać z autobusu linii nr 5 (przystanek „Zniesienie” – 500 m od fortu). Dla pieszych dostępny jest szlak turystyczny zielony z centrum miasta (czas przejścia ok. 45 minut).

W okolicy warto zobaczyć:

• Fort I “Salis Soglio” (ok. 1 km na południe) – największy fort główny twierdzy, udostępniony do zwiedzania z przewodnikiem (wstęp płatny, rezerw