Fort V/a — Kruhel
Fort V/a „Kruhel Wielki” – Zapomniany Bastion Twierdzy Przemyśl
Fort V/a „Kruhel Wielki” to jeden z najbardziej tajemniczych, a zarazem kluczowych elementów wewnętrznego pierścienia obrony Twierdzy Przemyśl. Wzniesiony w 1891 roku, stanowił ogniwo łączące fortyfikacje południowego i wschodniego frontu. Jego historia, choć mniej spektakularna niż losy gigantycznego Fortu I „Salis Soglio”, jest równie fascynująca i pełna dramatycznych zwrotów akcji.
1. Geneza i rozbudowa: od ziemnych szańców do betonowego kolosa
Decyzja o budowie Fortu V/a zapadła w ramach programu modernizacji twierdzy po 1888 roku. Wcześniej na wzgórzu Kruhel Wielki (334 m n.p.m.) znajdowały się jedynie tymczasowe ziemne baterie. W 1891 roku, według standardowego projektu dla fortów wewnętrznych (tzw. Typ 90), rozpoczęto wznoszenie obiektu. Prace prowadziło C.K. Kierownictwo Budowy Fortyfikacji nr 2 w Przemyślu, zatrudniając setki robotników, głównie Rusinów i Polaków z okolicznych wsi.
Fort został zaprojektowany jako dwuwałowy, z potężnym blokiem koszarowo-bojowym od strony wschodniej. Charakterystyczną cechą była „szyja” – wąski przesmyk łączący fort z tylną drogą, broniony przez kaponierę szyjową. W latach 1892-1893 wzmocniono stropy bloku koszarowego warstwą betonu o grubości 1,5 metra, a w 1896 roku dobudowano trawers prochowy – specjalne pomieszczenie do przechowywania amunicji, oddzielone od reszty fortu grubym murem.
W przeciwieństwie do fortów głównych (I, II, III), V/a nie posiadał własnej kopuły pancernej dla obserwatora. Jego uzbrojenie stanowiły głównie działa polowe 8 cm M.94 i haubice 15 cm M.80, ustawione na odkrytych stanowiskach wału górnego. Załoga etatowa liczyła 350 żołnierzy i 4 oficerów, co czyniło go średniej wielkości obiektem.
2. Rola w oblężeniach 1914-1915: strażnik południowego wschodu
Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień-październik 1914) Fort V/a nie odegrał kluczowej roli, gdyż główne uderzenie rosyjskie skierowało się na wschodnie forty (I, II, III). Jego zadaniem było przede wszystkim wsparcie ogniowe sąsiedniego Fortu V „Grodeczki” i zamknięcie doliny potoku Kruhel.
Dramat rozegrał się podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915). Rosjanie, dowodzeni przez gen. Dmitrija Szczerbackiego, postanowili przełamać front południowy. 19 stycznia 1915 roku o godzinie 6:00 rano rozpoczęli zmasowany ostrzał Fortu V/a. Przez 72 godziny na fort spadło ponad 1500 pocisków kalibru 152 mm i 203 mm.
Prawdziwy dramat wydarzył się 22 stycznia 1915 roku. O godzinie 14:30 rosyjski pocisk 203 mm przebił strop w południowo-wschodnim narożniku bloku koszarowego i eksplodował w magazynie amunicji. Wybuch spowodował śmierć 27 obrońców i zniszczenie dwóch dział. Dowódca fortu, kapitan Rudolf Pawlik, mimo odniesionych ran, osobiście dowodził gaszeniem pożaru i ewakuacją rannych. Za tę postawę został odznaczony Orderem Leopolda.
Fort wytrzymał jednak atak. Dopiero 22 marca 1915 roku, po wyczerpaniu amunicji i kapitulacji całej twierdzy, jego załoga złożyła broń. Rosjanie zdobyli w nim 8 sprawnych dział i 120 000 sztuk amunicji.
3. Architektura militarna: żelbeton i cegła w służbie cesarza
Fort V/a jest doskonałym przykładem austro-węgierskiej szkoły fortyfikacyjnej lat 90. XIX wieku. Jego trzon stanowi blok koszarowo-bojowy o długości 65 metrów i szerokości 18 metrów, wzniesiony z cegły ceramicznej na zaprawie cementowo-wapiennej. Stropy wykonano z żelbetonu – nowatorskiego wówczas materiału, który miał wytrzymać ostrzał artylerii polowej.
Obiekt składał się z:
- Koszary załogi – 4 duże sale dla żołnierzy, każda na 80 osób, z piecami kaflowymi i wentylacją grawitacyjną.
- Kuchnia polowa z zapleczem i studnią (głębokość 18 metrów).
- Szpital polowy na 20 łóżek, z oddzielnym wejściem dla rannych.
- Magazyny amunicji – trzy pomieszczenia z wentylacją przeciwwybuchową.
- Kaponiera szyjowa – dwukondygnacyjna, uzbrojona w 4 karabiny maszynowe Schwarzlose M.07/12.
Wał górny fortu otaczała fosa o głębokości 4 metrów i szerokości 8 metrów, broniona przez kaponiery czołowe i barkowe. Całość otaczał suchy rów z przeciwskarpą, wzmocniony palisadą z drutu kolczastego.
4. Stan obecny: między ruiną a nadzieją
Po I wojnie światowej fort został częściowo wysadzony przez polskie wojsko w 1921 roku, by nie dostał się w ręce ewentualnego agresora. W okresie międzywojennym służył jako magazyn amunicji Wojska Polskiego, a po 1945 roku został ogołocony z metali przez okoliczną ludność.
Stan obecny (2025): Fort jest w złym stanie technicznym. Blok koszarowy jest częściowo zawalony, a stropy grożą zawaleniem. Zachowały się jednak:
- Fosa z oryginalnym murem przeciwskarpy (w 85%).
- Kaponiera szyjowa (w 70%).
- Studnia forteczna (głębokość 18 m, woda na poziomie 6 m).
- Ślady po stanowiskach dział na wale górnym.
Fort jest własnością prywatną i nie jest oficjalnie udostępniony do zwiedzania. Od 2018 roku działa jednak Stowarzyszenie „Fort V/a Kruhel Wielki”, które organizuje spacerowe zwiedzanie z przewodnikiem w soboty i niedziele od kwietnia do października. Wejście za symboliczną opłatą 10 zł (2025). Należy mieć latarkę i obuwie trekkingowe.
5. Ciekawostki i mało znane fakty
- „Fort widmo” – w 1916 roku, podczas odbudowy twierdzy przez Austriaków, fort został tymczasowo używany jako obóz jeniecki dla 300 rosyjskich żołnierzy, którzy pracowali przy naprawie dróg.
- Podziemny tunel – w 2019 roku odkryto nieznany wcześniej tunel łączący fort z doliną Kruhela. Ma długość 120 metrów i jest częściowo zawalony. Prace badawcze trwają.
- Bunkier Hitlera? – w 1941 roku Niemcy planowali adaptację fortu na schron dla dowództwa, ale zrezygnowali z powodu złego stanu technicznego.
- Legenda o skarbie – według lokalnych przekazów, w 1915 roku oficerowie austriaccy zakopali w forcie skrzynię z monetami i biżuterią. Dotychczasowe poszukiwania (1998, 2007) nie przyniosły rezultatów.
- Najchłodniejszy fort – ze względu na położenie na wzniesieniu i silne przewietrzanie, temperatura wewnątrz fortu zimą spadała do -12°C, co było problemem dla załogi.