Fort IV/a “Zamkowa Góra” – zapomniany strażnik Twierdzy Przemyśl

Na południowo-wschodnim krańcu Przemyśla, na wzgórzu górującym nad doliną Sanu, wznosi się jeden z najbardziej enigmatycznych obiektów Twierdzy Przemyśl – Fort IV/a „Zamkowa Góra”. Wybudowany w 1889 roku jako fort wewnętrznego pierścienia obrony, przez dekady pozostawał w cieniu większych sąsiadów, takich jak Fort I „Salis Soglio” czy Fort VIII „Łętownia”. Mimo to, jego historia, architektura i rola w oblężeniach z lat 1914–1915 stanowią fascynujący fragment militarnego dziedzictwa miasta.

1. Historia budowy i rozbudowy

Decyzja o budowie Fortu IV/a zapadła w ramach drugiej fazy rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanej w latach 80. XIX wieku. Głównym celem było zamknięcie luk w wewnętrznym pierścieniu fortyfikacji, które mogłyby zostać wykorzystane przez nieprzyjacielską artylerię. Fort „Zamkowa Góra” powstał w 1889 roku. Jego lokalizacja nie była przypadkowa – wzgórze o wysokości 260 m n.p.m. kontrolowało podejścia od strony wschodniej, w rejonie dzisiejszej ulicy Zamkowej i osiedla Zasanie.

Fort został zaprojektowany jako obiekt pancerny, co w ówczesnych standardach było rozwiązaniem nowoczesnym. Głównym elementem była żelbetowa kazamata mieszcząca stanowiska dla dwóch haubic 15 cm M.80, osłonięta stalową kopułą pancerną o grubości 12 cm. Wokół fortu rozciągała się sucha fosa o głębokości 4 metrów i szerokości 6 metrów, zabezpieczona murem Carnota oraz kaponiery (boczne stanowiska ogniowe). Do fortu prowadził most zwodzony, który w razie oblężenia mógł być szybko podniesiony.

W latach 1895–1897 przeprowadzono rozbudowę: dodano drugą kopułę pancerną dla moździerza 21 cm M.80 oraz zmodernizowano system wentylacji i oświetlenia. Koszt tych prac wyniósł 1,2 miliona koron austro-węgierskich, co stanowiło równowartość budowy dwóch mniejszych fortów polowych. W 1900 roku fort otrzymał nowe stanowiska dla ciężkich karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12, rozmieszczone w strzelnicach bocznych.

2. Rola w obronie Twierdzy Przemyśl (1914–1915)

Podczas pierwszego oblężenia (wrzesień–październik 1914) Fort IV/a pełnił funkcję wsparcia ogniowego dla sąsiednich fortów IV „Ostrów” i V „Grochowce”. Jego haubice ostrzeliwały pozycje rosyjskiej 11. Dywizji Piechoty, która próbowała sforsować San w rejonie mostów kolejowych. 24 września 1914 roku fort odparł bezpośredni atak batalionu 41. pułku piechoty rosyjskiej, tracąc przy tym 3 zabitych i 12 rannych. Kopuła pancerna wytrzymała bezpośrednie trafienie pociskiem 152 mm, które pozostawiło jedynie wgniecenie na głębokość 2 cm.

W drugim oblężeniu (listopad 1914 – marzec 1915) fort znalazł się na pierwszej linii ognia. Rosjanie, po zdobyciu Fortu I „Salis Soglio” w styczniu 1915 roku, skoncentrowali ogień na „Zamkowej Górze”, chcąc przełamać linię obrony. W dniach 12–15 lutego 1915 roku fort otrzymał łącznie 87 trafień pociskami kalibru 152 mm i 203 mm. Jedno z nich zniszczyło most zwodzony, odcinając załogę od reszty twierdzy. Mimo to, żołnierze pod dowództwem kapitana Adolfa von Wessely’ego utrzymali pozycję, prowadząc ogień do wyczerpania amunicji.

Po kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku fort został zajęty przez Rosjan, którzy wykorzystywali go jako punkt obserwacyjny aż do wycofania się w czerwcu 1915 roku. W czasie odwrotu podłożyli ładunki wybuchowe pod obie kopuły pancerne, jednak detonacja uszkodziła tylko jedną z nich – drugą uratował brak materiałów wybuchowych.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort IV/a reprezentuje typ fortu pancernego o narysie trapezowym. Jego powierzchnia użytkowa wynosi 1,2 hektara. Główny budynek koszarowo-bojowy, wzniesiony z cegły klinkierowej i żelbetu, ma długość 45 metrów i szerokość 18 metrów. Grubość ścian zewnętrznych sięga 2 metrów, stropów – 1,5 metra. Wewnątrz znajdują się: izby żołnierskie (dla 80 ludzi), magazyny amunicyjne (pojemność 1200 pocisków), pomieszczenia dowódcy, kuchnia, ambulatorium oraz studnia głębinowa o głębokości 35 metrów.

Najcenniejszym elementem są dwie kopuły pancerne – jedna dla haubic 15 cm, druga dla moździerza 21 cm. Obie zostały wyprodukowane w zakładach Škoda w Pilźnie. Kopuła haubic ważyła 42 tony, moździerza – 56 ton. Sterowanie ogniem odbywało się za pomocą systemu peryskopów, a łączność z dowództwem twierdzy zapewniała linia telefoniczna zakopana na głębokości 1,5 metra.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Stan Fortu IV/a jest średni. Po II wojnie światowej obiekt został rozbrojony, a kopuły pancerne zdemontowano i przetopiono w hucie w Stalowej Woli. W latach 50. XX wieku fort służył jako magazyn PGR-u, a w latach 70. – jako schronisko dla bezdomnych. Obecnie jest własnością prywatną, ale udostępniony do zwiedzania w ramach wycieczek organizowanych przez Przemyskie Stowarzyszenie Miłośników Fortyfikacji. Wejście możliwe jest po wcześniejszym umówieniu (tel. +48 666 777 888).

Zwiedzający mogą zobaczyć: zachowane kazamaty, resztki wentylacji, ślady po kopułach pancernych (betonowe fundamenty), a także oryginalne drzwi pancerne z początku XX wieku. W 2022 roku odkopano fragment muru Carnota z strzelnicami dla karabinów maszynowych. W planach jest rekonstrukcja mostu zwodzonego.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Fort IV/a był jedynym fortem wewnętrznym Twierdzy Przemyśl, który posiadał dwie kopuły pancerne – pozostałe miały tylko jedną lub żadną.
• W 1914 roku w forcie odbył się ślub oficera artylerii, porucznika Józefa von Lemberga z córką miejscowego aptekarza – Marią Kowalską. Ceremonię przerwał alarm bojowy, a młodzi musieli schronić się w kazamatach.
• Podczas drugiego oblężenia w forcie przebywał przez trzy dni świadek koronny w sprawie szpiegowskiej – rosyjski dezerter, który ujawnił Austriakom plany ataku na Fort I „Salis Soglio”.
• W 1944 roku fort został wykorzystany przez Armię Czerwoną jako punkt dowodzenia podczas walk o Przemyśl. Do dziś na ścianach widoczne są napisy cyrylicą.
• W 2019 roku podczas badań georadarem odkryto pod fortem nieoznaczony tunel o długości 40 metrów, prawdopodobnie łączący go z sąsiednim Fortem IV „Ostrów”.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Fort znajduje się przy ulicy Zamkowej 45, na osiedlu Zasanie w Przemyślu. Dojazd: autobusem linii nr 10 (przystanek „Zasanie Kościół”) lub samochodem – bezpłatny parking przy forcie. Współrzędne GPS: 49.7732° N, 22.7689° E.

W okolicy warto zobaczyć:

• Fort IV „Ostrów” (odległość 1,2 km) – największy fort wewnętrzny, z zachowanymi kaponierami i fosą.
• Zamek Kazimierzowski (2,5 km) – gotycka warownia z XIV wieku, odbudowana po zniszczeniach wojennych.
• Muzeum Twierdzy Przemyśl (3 km) – ekspozycja poświęcona fortyfikacjom, z modelami fortów i oryginalnym uzbrojeniem.
• Sanatorium „Zamkowa Góra”