Fort III/a „Zasanie” – Zapomniany Strażnik Przemyskiej Twierdzy

W cieniu potężnych, betonowych kolosów Twierdzy Przemyśl, takich jak Fort I „Salis Soglio” czy Fort XV „Borek”, kryje się obiekt mniejszy, lecz równie fascynujący: Fort III/a „Zasanie”. Należący do kategorii fortów wewnętrznych (wewnętrznego pierścienia obrony), przez dekady pozostawał niedoceniany przez historyków i turystów. Tymczasem jego historia, architektura i rola w czasie Wielkiej Wojny stanowią klucz do zrozumienia, jak funkcjonowała jedna z największych twierdz Europy początku XX wieku.

1. Geneza i budowa (1892–1914)

Decyzję o budowie Fortu III/a podjęto w ramach drugiego etapu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, realizowanego w latach 90. XIX wieku. Twierdza, modernizowana po wyniszczającym oblężeniu w czasie Wiosny Ludów (1848) i wojnie prusko-austriackiej (1866), wymagała wypełnienia luk w pierścieniu obronnym. Fort „Zasanie” miał za zadanie zamknąć dostęp do strategicznego przedmościa na lewym brzegu Sanu, w dzielnicy Zasanie, oraz osłaniać most kolejowy i drogowy łączące miasto z resztą monarchii austro-węgierskiej.

Budowę rozpoczęto w 1892 roku. W przeciwieństwie do późniejszych, potężnych fortów pancernych (np. Fort IX „Siemianówka” z 1912 r.), III/a był obiektem ziemno-betonowym, typowym dla wczesnej fazy fortyfikacji. Koszary szyjowe wzniesiono z cegły i betonu, a główny wał ziemny wzmocniono betonowymi schronami pogotowia. W latach 1897–1898 dokonano pierwszej modernizacji: wzmocniono stropy schronów, aby wytrzymać trafienia pocisków kalibru 150 mm. Ostatnie prace przed wybuchem wojny, w 1912 roku, polegały na dobudowie betonowego schronu dla obsługi działa w przeciwskarpie (fossie).

Fort III/a „Zasanie” był typowym fortem wewnętrznym o narysie bastionowym, zaprojektowanym do prowadzenia ognia flankującego (bocznego) na przedpole. Jego załoga liczyła około 200 żołnierzy, a uzbrojenie stanowiły cztery działa polowe kal. 80 mm oraz kilka karabinów maszynowych. Nie posiadał wież pancernych – był to fort „otwarty”, gdzie działa ustawiano na wale ziemnym.

2. Rola w obronie Twierdzy (1914–1915)

Fort III/a odegrał kluczową rolę podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl (wrzesień–październik 1914 r.). Gdy armia rosyjska generała Radko-Dymitriewa podeszła pod miasto od zachodu, fort znalazł się na linii najcięższych starć. Jego głównym zadaniem było uniemożliwienie Rosjanom przejścia przez San i zajęcie dworca kolejowego „Przemyśl–Zasanie”.

Najbardziej dramatyczne wydarzenia rozegrały się 5 października 1914 roku. O świcie rosyjska piechota, wsparta ogniem haubic 152 mm, przypuściła szturm na fort. Obrońcy – głównie 9. Pułk Piechoty Honwedów (węgierscy obrońcy) – przez sześć godzin odpierali ataki. W krytycznym momencie, gdy Rosjanie wdarli się na wał, kontratak z szyi fortu przeprowadził porucznik Lajos Székely, który osobiście zabił trzech żołnierzy wroga bagnetem. Za tę obronę fort został odznaczony zbiorowym pochwałą w raporcie dowódcy twierdzy, generała Hermanna Kusmanka von Burgneustädten.

Podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915) fort był już mocno wyeksploatowany. Ciągły ostrzał artylerii rosyjskiej (głównie haubic 122 mm i moździerzy 280 mm) zniszczył ziemne wały i uszkodził koszary. Mimo to załoga utrzymała pozycję do samego końca. Historyk Janusz Bogdanowski w swojej monografii twierdzy odnotował, że w nocy z 21 na 22 marca 1915 roku, podczas ewakuacji twierdzy, żołnierze wysadzili prochownię i uszkodzili działa. Fort został opuszczony bez walki, ale nie zdobyty szturmem.

3. Architektura i uzbrojenie

Fort III/a „Zasanie” jest przykładem fortu jednowałowego o narysie bastionowym. Jego główne elementy to:

• Wał główny (kortyna): Długości ok. 120 m, z ziemnym nasypem o grubości do 6 m. Na nim ustawiano działa.
• Koszary szyjowe: Dwukondygnacyjny budynek z cegły, z betonowymi stropami (grubość 1,2 m). Mieścił magazyny, kuchnię, izbę chorych i kwatery dla załogi. Posiadał strzelnice do obrony bezpośredniej.
• Fosa (rów suchy): Szerokość 8–10 m, głębokość 3 m. Broniona z przeciwskarpy (betonowy schron z karabinami maszynowymi).
• Kaponiery: Dwie małe, betonowe budowle w narożnikach fosy, służące do ostrzału wzdłuż rowu.

Co ciekawe, fort nie posiadał własnej prochowni głównej – amunicję składowano w magazynie w koszarach. To czyniło go podatnym na eksplozję w przypadku bezpośredniego trafienia. Broń główna: 4 działa polowe M.75 kal. 80 mm (max. donośność 7 km) oraz 8 ciężkich karabinów maszynowych Schwarzlose M.07/12.

4. Stan obecny i dostępność

Fort III/a „Zasanie” znajduje się w dzielnicy Zasanie, przy ulicy Fortecznej (w pobliżu skrzyżowania z ul. Grunwaldzką). Obecnie jest własnością prywatną. W latach 90. XX wieku został zdewastowany przez wandali i poszukiwaczy skarbów. Koszary szyjowe są w złym stanie technicznym – brak dachu, zawalone stropy, zarośnięte krzewami. Wał ziemny jest porośnięty drzewami, a fosa częściowo zasypana śmieciami.

Dostępność: Fort jest nieudostępniony do zwiedzania wewnątrz ze względu na niebezpieczeństwo zawalenia. Można go oglądać z zewnątrz, spacerując wokół wałów. W 2023 roku lokalna grupa pasjonatów „Twierdza Przemyśl – Rekonstrukcja” rozpoczęła inwentaryzację obiektu, planując jego częściowe zabezpieczenie.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Nazwa „Zasanie” pochodzi od dzielnicy, ale w dokumentach austriackich figurował jako „Fort III/a – Zabłocie”, co często prowadzi do pomyłek z Fortem III „Zabłocie” (istniejącym do dziś po drugiej stronie Sanu).
• W latach 1915–1918 fort był używany przez armię austriacką jako magazyn amunicji i obóz dla jeńców rosyjskich. Ślady po napisach wyrytych przez jeńców (np. daty 1916, imiona cyrylicą) są widoczne na zachodniej ścianie koszar.
• Podczas II wojny światowej, w 1941 roku, Niemcy wykorzystali fort jako punkt obserwacyjny dla Flaku (obrony przeciwlotniczej). Do dziś na wale znajdują się betonowe podstawy po działach przeciwlotniczych kal. 20 mm.
• Według lokalnych legend, w forcie ukryto skarb – rzekomo 30 skrzyń z amunicją i srebrem z kościołów przemyskich, ewakuowanych w 1915 roku. Poszukiwania w latach 70. XX wieku nie przyniosły rezultatu.

6. Jak dojechać i co zobaczyć w okolicy

Dojazd: Fort znajduje się w centrum dzielnicy Zasanie. Najlepiej dojechać autobusem linii 5, 15 lub 20 (przystanek „Zasanie – Forteczna”) lub samochodem (parking przy ul. Fortecznej). Odległość od Rynku Głównego w