Fort XVII “Łysiczka” – Zapomniany Strażnik Południowego Frontu Twierdzy Przemyśl

Wśród zielonych wzgórz Pogórza Przemyskiego, na południe od centrum miasta, wznosi się jeden z najlepiej zachowanych, a jednocześnie najmniej znanych obiektów Twierdzy Przemyśl – Fort XVII „Łysiczka”. Jest to obiekt o szczególnym znaczeniu, który przez dekady pozostawał w cieniu bardziej spektakularnych fortów głównych, takich jak „Salis Soglio” czy „Prałkowce”. Dziś, po latach zapomnienia, fort powoli odkrywa swoje tajemnice, stanowiąc fascynujący cel dla miłośników fortyfikacji i historii I Wojny Światowej.

1. Historia budowy i rozbudowy – od poligonu po żelbeton

Fort XVII „Łysiczka” (niem. Werk 17 „Lysiczka”) został zaprojektowany jako jeden z ogniw południowego łuku obronnego twierdzy. Jego budowę rozpoczęto w 1887 roku, w ramach pierwszej fazy modernizacji twierdzy po wojnie francusko-pruskiej. Był to typowy fort główny (Hauptwerk) o konstrukcji ceglano-ziemnej, przystosowany do prowadzenia ognia artyleryjskiego na wprost i flankowania doliny Sanu.

Pierwotnie fort składał się z dwóch potężnych ceglanych koszar szyjowych (tzw. Kriegsstärke), połączonych wałem ziemnym. W latach 90. XIX wieku, w związku z rozwojem artylerii burzącej, przystąpiono do wzmacniania fortu. Najważniejszą zmianą było dobudowanie żelbetonowych stropów (tzw. Panzerdecke) o grubości 1,5 metra nad głównymi pomieszczeniami koszarowymi. Był to jeden z pierwszych fortów w twierdzy, który otrzymał taką ochronę, co świadczy o jego strategicznym znaczeniu.

Kolejna modernizacja miała miejsce w 1910-1911 roku, kiedy to wymieniono uzbrojenie i dodano nowe stanowiska dla ciężkich moździerzy. Fort otrzymał wówczas dwa nowe schrony amunicyjne (tzw. Munitionsmagazin) oraz rozbudowany system łączności telefonicznej i sygnalizacji optycznej łączący go z sąsiednimi fortami: Fortem XVI „Orzechowce” i Fortem XVIII „Ostrów”.

2. Rola w obronie Twierdzy podczas I Wojny Światowej

Podczas pierwszego oblężenia Twierdzy Przemyśl (wrzesień-październik 1914 roku) fort „Łysiczka” nie odegrał kluczowej roli, gdyż główne uderzenie rosyjskie skierowane było na północny i wschodni odcinek obrony. Sytuacja zmieniła się diametralnie podczas drugiego oblężenia (listopad 1914 – marzec 1915 roku).

To właśnie na południowym froncie, w rejonie Łysiczki i sąsiedniego fortu „Orzechowce”, Rosjanie skoncentrowali swoje najcięższe działa – moździerze 280 mm (11-calowe) i haubice 152 mm. Od 12 lutego 1915 roku fort był nieustannie ostrzeliwany. Załoga, licząca około 400 żołnierzy pod dowództwem kapitana Antona Teschnera, broniła się zaciekle.

Najbardziej dramatyczne wydarzenia miały miejsce w nocy z 13 na 14 marca 1915 roku. Po 10 dniach nieprzerwanego ostrzału, w wyniku trafienia w magazyn amunicyjny, doszło do potężnej eksplozji, która zniszczyła północną część koszar szyjowych. Zginęło wówczas 87 żołnierzy, a dalszych 120 zostało rannych. Mimo to fort nie został zdobyty szturmem – obrońcy utrzymali pozycje do momentu kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku.

Po odbiciu Twierdzy przez armię niemiecko-austriacką w czerwcu 1915 roku, fort szybko odbudowano i wzmocniono. Do końca wojny pełnił funkcję punktu oporu na tyłach frontu wschodniego.

3. Opis architektoniczny i militarny

Fort XVII „Łysiczka” to klasyczny przykład fortu głównego typu Forts der Panzerwehr (fortu opancerzonego). Jego głównymi elementami są:

• Koszary szyjowe (Kehlkaserne): Dwa potężne, dwukondygnacyjne budynki z cegły, połączone od tyłu wałem ziemnym. Wewnątrz znajdowały się pomieszczenia dla załogi, kuchnia, ambulatorium oraz magazyny. Stropy wsparte na stalowych belkach i wypełnione betonem.
• Wał artyleryjski (Wallgang): Szeroki na 12 metrów wał ziemny, na którym ustawiono działa. Główne uzbrojenie stanowiły cztery 120-mm armaty polowe M.96 w kazamatach oraz sześć 150-mm haubic M.99 na stanowiskach odkrytych.
• Kaponiery (Kaponniere): Dwie kaponiery czołowe (lewa i prawa) oraz jedna kaponiera szyjowa, uzbrojone w karabiny maszynowe Schwarzlose M.07/12 i armaty 37 mm do obrony bliskiej.
• Sucha fosa (Trockengraben): Głęboka na 4 metry fosa o szerokości 8 metrów, otaczająca fort z trzech stron. W dnie fosy znajdowały się schrony dla piechoty.
• Stanowiska obserwacyjne: Dwa żelbetonowe stanowiska obserwacyjne (tzw. Beobachtungsstand) na wale, wyposażone w peryskopy.

Fort posiadał własne ujęcie wody (studnia głębinowa o głębokości 45 m) oraz maszynownię z agregatem prądotwórczym o mocy 12 kW.

4. Stan obecny i dostępność dla zwiedzających

Stan zachowania Fortu XVII „Łysiczka” jest bardzo dobry, co czyni go jednym z najlepiej zachowanych fortów głównych Twierdzy Przemyśl. Mimo że obiekt nie był użytkowany wojskowo po 1945 roku, uniknął poważnych dewastacji. W latach 90. XX wieku był wykorzystywany przez wojsko jako magazyn, co uchroniło go przed rozbiórką.

Obecnie fort znajduje się na terenie prywatnym, ale jest dostępny dla zwiedzających za zgodą właściciela. Wstęp jest bezpłatny, ale wymagany jest kontakt telefoniczny (numer dostępny na stronie fajnyprzemysl.pl).

Na terenie fortu zachowały się:

• Oryginalne żelbetonowe stropy z 1890 roku
• Kazamaty z zachowanymi stalowymi drzwiami pancernymi
• Stanowiska artyleryjskie z betonowymi podstawami
• System wentylacyjny i kanały kabli telefonicznych
• Studnia głębinowa

W 2023 roku przeprowadzono prace porządkowe, które odsłoniły oryginalne posadzki i fragmenty instalacji. Powstała też tablica informacyjna w języku polskim i angielskim.

5. Ciekawostki i mało znane fakty

• Nazwa „Łysiczka” pochodzi od polskiego słowa „łysy” – wzgórze, na którym stoi fort, było pozbawione drzew, co czyniło je idealnym punktem obserwacyjnym.
• Podczas ostrzału w 1915 roku, jeden z pocisków 280 mm uderzył w strop koszar, ale nie przebił żelbetonu – do dziś widać ślad po uderzeniu (tzw. „krater” w betonie).
• W forcie znajdował się tajny schron dowodzenia dla dowódcy południowego odcinka obrony, generała Karla von Pflanzer-Baltina, który dwukrotnie wizytował fort w lutym 1915 roku.
• W 1918 roku, po rozpadzie Austro-Węgier, fort został zajęty przez Wojsko Polskie. W latach 1920-1939 stacjonował w nim batalion 39. Pułku Piechoty Strzelców Lwowskich.
• Podczas II Wojny Światowej fort pełnił funkcję magazynu amunicji dla Armii Czerwonej (1944-1945).
• W latach 50. XX wieku w forcie planowano utworzenie schronu przeciwatomowego dla władz województ