Drugie oblężenie – od marca do lipca 1915

Po kapitulacji twierdzy 22 marca 1915 roku w ręce Rosjan, państwa centralne nie zamierzały oddać strategicznego węzła kolejowego i bastionu nad Sanem bez walki. Już w maju 1915 roku, po przełamaniu frontu gorlickiego, armia niemiecka pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena rozpoczęła ofensywę w kierunku Przemyśla. Rosjanie, zdając sobie sprawę z zagrożenia, obsadzili forty i wały ziemne około 45-kilometrowego obwodu twierdzy. 1 lipca 1915 roku, po intensywnym ostrzale artyleryjskim i szturmach na forty główne (m.in. Fort I „Salis Soglio” i Fort XII „Werner”), Niemcy wdarli się do wnętrza twierdzy od strony północno-wschodniej. Walki w samym mieście trwały kilka godzin, ale przewaga ogniowa i liczebna nacierających była przytłaczająca. O godzinie 16:30 rosyjski komendant twierdzy gen. Nikołaj Brusiłow (późniejszy dowódca słynnej ofensywy Brusiłowa) nakazał odwrót, a główne siły rosyjskie wycofały się na wschód, pozostawiając w rękach przeciwnika około 11 000 jeńców, 600 dział i ogromne magazyny zaopatrzenia.

Znaczenie dla frontu wschodniego

Upadek Twierdzy Przemyśl 1 lipca 1915 roku otworzył państwom centralnym drogę na Lwów i całą Galicję Wschodnią. W ciągu kolejnych tygodni Austro-Węgry i Niemcy odzyskały kontrolę nad większością terytorium zaboru austriackiego, a Rosja poniosła druzgocącą klęskę strategiczną. Dla samego Przemyśla oznaczało to początek ponad trzech lat okupacji niemiecko-austriackiej (do listopada 1918 roku), podczas której miasto było ważnym zapleczem logistycznym dla armii cesarskich. Zniszczenia wojenne były ogromne – zburzono około 40% zabudowy, a liczba ludności spadła z przedwojennych 54 000 do około 20 000. Dziś w fortyfikacjach twierdzy, zwłaszcza w Forcie I „Salis Soglio”, nadal widoczne są ślady walk z lipca 1915 roku – zarośnięte okopy, uszkodzone betonowe schrony i cmentarze wojenne, które są niemymi świadkami jednej z największych bitew I wojny światowej na ziemiach polskich.

Źródła i pamięć

Szczegółowy opis walk 1 lipca 1915 roku znajduje się w pamiętnikach gen. Augusta von Mackensena („Erinnerungen eines Soldaten”, 1918) oraz w rosyjskich raportach sztabowych przechowywanych w Centralnym Archiwum Wojskowym w Moskwie. Na miejscu, w przemyskim Muzeum Twierdzy Przemyśl, można oglądać oryginalne mapy sztabowe, karabiny Mauser i Mosin oraz pociski artyleryjskie wystrzelone tego dnia.