Preludium do wielkiego uderzenia

Na początku czerwca 1915 roku dowództwo państw centralnych rozpoczęło przygotowania do wielkiej ofensywy na wschodzie, mającej na celu wyparcie Rosjan z Galicji. Kluczowym punktem oporu była Twierdza Przemyśl, którą Rosjanie zdobyli 22 marca 1915 roku po 133 dniach oblężenia. Od tego czasu fortyfikacje pozostawały w rękach rosyjskich, a garnizon liczył około 40 000 żołnierzy.

Atak na forty

Natarcie rozpoczęło się 20 czerwca 1915 roku. Główne uderzenie przeprowadziły oddziały austro-węgierskie pod dowództwem generała Arthura Arza von Straussenburga oraz niemiecka 11 Armia feldmarszałka Augusta von Mackensena. Walki były niezwykle ciężkie – Rosjanie bronili każdego fortu. 26 czerwca padł kluczowy fort nr I „Siedliska” na wschodnim froncie twierdzy. 28 czerwca zdobyto forty nr II „Jaksmanice” i nr III „Łuczyce”. Do 1 lipca cały wschodni pierścień obronny został przełamany.

2 lipca – decydujący dzień

2 lipca 1915 roku o godzinie 5:00 nad ranem oddziały 43. Dywizji Piechoty Landwehry (Austria) oraz 119. Dywizji Piechoty (Niemcy) przypuściły szturm na Fort nr IV „Optyń”, ostatni bastion rosyjskiej obrony na wschodzie. Walki trwały do południa – fort przeszedł z rąk do rąk trzykrotnie. Ostatecznie około godziny 14:30, po wyczerpaniu amunicji, rosyjski dowódca fortu, pułkownik Iwan Stiepanow, wydał rozkaz opuszczenia pozycji. Rosyjska 11 Armia rozpoczęła generalny odwrót na linię Sanu.

Tego samego dnia, około godziny 18:00, pierwsze oddziały austriackie weszły do Przemyśla. Miasto było w ruinie – zniszczone zostały mosty na Sanie, magazyny wojskowe i około 60% zabudowy mieszkalnej. Na ulicach leżały setki ciał żołnierzy obu armii. Według raportów austriackiego sztabu, w ciągu tych 12 dni walk wokół twierdzy zginęło lub zostało rannych łącznie 35 000 ludzi (14 000 po stronie państw centralnych, 21 000 po stronie rosyjskiej).

Pamięć o dniu

2 lipca 1915 roku zakończył trwający 102 dni okres rosyjskiej okupacji Przemyśla. Miasto ponownie znalazło się pod kontrolą Austro-Węgier, ale na krótko – już w listopadzie 1918 roku na gruzach monarchii Habsburgów narodziła się walka o polskość Przemyśla. Dziś w rocznicę tego wydarzenia przy Forcie nr IV „Optyń” odbywają się rekonstrukcje historyczne, a w Muzeum Twierdzy Przemyśl można oglądać pamiątki z tamtych dni – m.in. fragmenty umundurowania i pociski artyleryjskie.