Druga rosyjska okupacja Przemyśla – 3 lipca 1915 roku

3 lipca 1915 roku, po trwającym od maja natarciu wojsk niemieckich i austro-węgierskich na froncie galicyjskim (tzw. operacja gorlicko-tarnowska), Rosjanie ponownie zajęli Twierdzę Przemyśl. Był to koniec pierwszej rosyjskiej okupacji, która trwała od 22 marca 1915 roku, kiedy to po 133 dniach oblężenia skapitulowała załoga austro-węgierska pod dowództwem generała Hermanna Kusmanka von Burgneustädten.

W momencie wkroczenia Rosjan w dniu 3 lipca 1915 roku miasto było już w dużej mierze zniszczone i wyludnione. Szacuje się, że z przedwojennych 54 000 mieszkańców pozostało zaledwie około 12 000 osób – głównie Polacy, a także część ukraińskiej i żydowskiej społeczności. Pozostali uciekli lub zostali ewakuowani wraz z wycofującymi się wojskami austriackimi.

Kluczowe wydarzenia poprzedzające 3 lipca

Ofensywa państw centralnych rozpoczęła się 2 maja 1915 roku przełamaniem frontu pod Gorlicami (dowództwo niemieckie gen. Augusta von Mackensena). W ciągu kilku tygodni Rosjanie zostali wyparci z Galicji Zachodniej, a 3 czerwca odbito Przemyśl – jednak nie na długo. Już 22 czerwca rozpoczął się odwrót armii rosyjskiej z Galicji Wschodniej, a 3 lipca 1915 roku oddziały 11 Armii Niemieckiej i 3 Armii Austro-Węgierskiej ponownie wkroczyły do miasta.

Według relacji ówczesnych kronikarzy, w tym ks. Józefa Kłosowskiego, który prowadził dziennik oblężenia, 3 lipca 1915 roku o godzinie 10:00 rano na Rynku pojawiły się pierwsze patrole niemieckie. Wieczorem tego samego dnia do miasta wjechał generał Mackensen, a nad zamkiem wywieszono flagi cesarskie – niemiecką i austro-węgierską.

Znaczenie dla Twierdzy Przemyśl

Druga okupacja rosyjska trwała zaledwie 103 dni (od 22 marca do 3 lipca 1915 roku), ale pozostawiła trwały ślad w historii miasta. W tym czasie Rosjanie zdążyli wysadzić w powietrze 7 fortów głównych i 13 fortów pośrednich, wywożąc jednocześnie 60 000 ton amunicji i sprzętu wojskowego do Rosji. Straty materialne oszacowano na 40 milionów koron austriackich.

Po odzyskaniu miasta przez Austro-Węgier rozpoczęła się odbudowa Twierdzy, która trwała do końca wojny. Mimo to Przemyśl nigdy już nie odzyskał swojej przedwojennej świetności militarnej – w 1915 roku stał się miastem frontowym, a po upadku monarchii w 1918 roku przeszedł w ręce odrodzonej Polski.

Źródła i badania

Szczegółowy opis wydarzeń z 3 lipca 1915 roku znajduje się w pracy Twierdza Przemyśl pod redakcją Jana K. Ostrowskiego (Przemyśl 1995), a także w pamiętnikach gen. Kusmanka Die Verteidigung von Przemyśl (Wiedeń 1916).