Kontekst: Druga rosyjska okupacja Twierdzy Przemyśl

Po zdobyciu Twierdzy Przemyśl przez armię rosyjską 22 marca 1915 roku (po 133 dniach oblężenia), Rosjanie rozpoczęli prace nad adaptacją fortecy do własnych potrzeb. Jednak już w maju 1915 roku, po przełamaniu frontu pod Gorlicami przez armię niemiecką i austro-węgierską, rosyjskie dowództwo zdecydowało o ewakuacji twierdzy. W ciągu kilku tygodni Rosjanie wycofali z Przemyśla około 131 000 żołnierzy, zabierając ze sobą zdobyte zapasy i sprzęt. Nie zamierzali jednak pozostawić Austriakom i Niemcom sprawnej fortecy.

Wysadzenie Fortu I „Salis Soglio”

4 lipca 1915 roku, w ramach planowego niszczenia fortyfikacji, rosyjscy saperzy wysadzili w powietrze Fort I „Salis Soglio” (zwany też Fortem Głównym I). Był to jeden z największych i najnowocześniejszych fortów pancernych twierdzy, zbudowany w latach 1882–1886 według projektu inżyniera Daniela von Salis-Soglio. Fort znajdował się na północno-wschodnim odcinku obrony, w rejonie dzisiejszego osiedla „Salis Soglio” (ul. Toruńska, Lwowska). Jego główne uzbrojenie stanowiły cztery haubice 15 cm M.80 w pancernych wieżach, a także liczne działa polowe i karabiny maszynowe. Wysadzenie było tak potężne, że gruzy fortu rozrzucone są po dziś dzień na obszarze kilku hektarów. Zginęło wówczas kilku rosyjskich saperów, którzy nie zdążyli uciec przed detonacją.

Dalsze zniszczenia i odzyskanie miasta

Wysadzenie Fortu I było jednym z serii aktów sabotażu: Rosjanie zniszczyli również mosty na Sanie, kilka magazynów amunicji oraz część linii kolejowych. Mimo to, 4 lipca 1915 roku, oddziały austro-węgierskie pod dowództwem generała Artura Arza von Straußenburga wkroczyły do Przemyśla bez walki – Rosjanie opuścili miasto w nocy z 3 na 4 lipca. Twierdza została odbita w stanie częściowo zdewastowanym, ale jej trzon fortyfikacyjny pozostał sprawny. Odbudowa Fortu I nigdy nie została w pełni zrealizowana – do dziś stanowi on malowniczą ruinę, będącą świadectwem tamtych wydarzeń.

Znaczenie dla miasta

4 lipca 1915 roku zapisał się w dziejach Przemyśla jako dzień odzyskania twierdzy przez Austro-Węgry, ale też jako symbol brutalności wojny totalnej. Wysadzenie Fortu I przypomina o tym, jak nowoczesna fortyfikacja może stać się celem celowego zniszczenia. Dziś teren fortu jest częścią szlaku turystycznego Twierdzy Przemyśl, a coroczne obchody rocznicowe organizowane przez Stowarzyszenie Miłośników Fortyfikacji gromadzą pasjonatów historii z Polski i Ukrainy.