Rosyjski odwrót spod murów Twierdzy Przemyśl

5 lipca 1915 roku, po czterech miesiącach rosyjskiej okupacji, garnizon carski pod dowództwem gen. Andrieja Sieliwaczowa rozpoczął ewakuację Twierdzy Przemyśl. Decyzja ta była bezpośrednim skutkiem ofensywy państw centralnych (tzw. operacji gorlickiej), która w maju 1915 roku przełamała front rosyjski w Galicji. Do 5 lipca Rosjanie stracili już kontrolę nad linią Sanu i większością fortyfikacji zewnętrznych. Ostatnie oddziały rosyjskie opuściły miasto nocą, niszcząc mosty na Sanie i pozostawiając za sobą zaminowane forty.

Druga odsiecz dla największej twierdzy Europy

Twierdza Przemyśl – o obwodzie 45 km, uzbrojona w ponad 1000 dział i obsadzona przez 131 000 żołnierzy – przeszła w ręce rosyjskie 22 marca 1915 roku po 133 dniach pierwszego oblężenia. Teraz, 5 lipca 1915 roku, Armia Austro-Węgier i Niemiec wkraczała do miasta bez walki. Dowodzący siłami odsieczy gen. Svetozar Boroević (późniejszy feldmarszałek) meldował: „Przemyśl jest nasz. Fortece odzyskano bez strat własnych, Rosjanie wycofali się w popłochu”. Faktycznie, w dniach 5–7 lipca 1915 roku żołnierze austro-węgierscy przejęli fortyfikacje, które w dużej mierze zostały zniszczone przez wycofujących się Rosjan – wysadzili magazyny amunicji, zniszczyli działa i spalili koszary.

Skutki dla miasta i ludności cywilnej

Powrót wojsk austro-węgierskich oznaczał koniec czteromiesięcznej rosyjskiej okupacji, która przyniosła Przemyślowi grabieże, rekwizycje i przymusowe deportacje. Według danych Stadtarchiv Przemyśl (archiwum miejskiego) z 1916 roku, w czasie rosyjskiego panowania z miasta wywieziono na wschód około 3000 cywilów – głównie Polaków i Żydów podejrzanych o sympatie proaustriackie. 5 lipca 1915 roku mieszkańcy witali wkraczające oddziały entuzjastycznie, ale miasto było spustoszone: zniszczona infrastruktura, brak żywności i szalejący tyfus. Straty materialne oszacowano na 12 milionów koron austro-węgierskich (równowartość około 60 milionów dolarów dzisiejszych).

Dlaczego 5 lipca 1915 roku jest ważny?

Data ta symbolizuje nie tylko chwilowe odzyskanie twierdzy, ale także punkt zwrotny w walkach na froncie wschodnim I wojny światowej. Przemyśl – nazywany „kluczem do Galicji” – pozostawał w rękach państw centralnych aż do listopada 1918 roku. Dla mieszkańców miasta 5 lipca to dzień, w którym skończyła się rosyjska okupacja, ale rozpoczął się trudny okres odbudowy i kolejnych lat wojny, która ostatecznie zakończyła się upadkiem monarchii austro-węgierskiej.