Fort XI „Duńkowiczki” – klucz do wschodniego frontu

Fort XI „Duńkowiczki” (niem. Werk Duńkowiczki) był jednym z najsilniejszych elementów zewnętrznego pierścienia Twierdzy Przemyśl. Położony na wschodnim brzegu Sanu, nad wsią Duńkowiczki, kontrolował drogę na Lwów i stanowił newralgiczny punkt obrony. Zbudowany w latach 1892–1895, fort typu artyleryjsko-piechotnego dysponował trzema kaponierami, suchą fosą i betonowymi schronami dla załogi liczącej około 800 żołnierzy. Jego główne uzbrojenie stanowiły cztery haubice 150 mm M.94 oraz osiem dział 90 mm.

Trzecie oblężenie – lipiec 1915 roku

W lipcu 1915 roku Twierdza Przemyśl znajdowała się w trzecim (i ostatnim) oblężeniu przez wojska rosyjskie. Po odbiciu miasta przez armię austro-węgierską w czerwcu 1915 roku (operacja „Gorlice-Tarnów”), Rosjanie ponownie okrążyli twierdzę, dążąc do jej zdobycia przed spodziewaną ofensywą państw centralnych. Dowódca obrony, generał Hermann Kusmanek von Burgneustädten, dysponował około 50 000 żołnierzy, ale był odcięty od zaopatrzenia. Amunicja i żywność topniały w zastraszającym tempie.

Nocny atak 14 lipca 1915 roku

W nocy z 13 na 14 lipca 1915 roku, o godzinie 23:30, rosyjska 58. Dywizja Piechoty pod dowództwem generała majora Aleksandra Gorbatowskiego rozpoczęła zmasowany atak na Fort XI. Celem było przełamanie frontu i wkroczenie do miasta od wschodu. Rosjanie użyli artylerii polowej oraz moździerzy 152 mm, które ostrzeliwały fort przez dwie godziny. Około 1:30 w nocy piechota ruszyła do szturmu.

Obronę fortu dowodził kapitan Rudolf von Hacker, doświadczony oficer saperów. Mimo przewagi liczebnej Rosjan (około 4000 żołnierzy przeciwko 600 obrońcom), załoga fortu utrzymała pozycje, wykorzystując ogień boczny z kaponier i karabiny maszynowe Schwarzlose. Walka wręcz trwała do świtu – Rosjanie trzykrotnie wdzierali się na wały, ale za każdym razem byli odrzucani bagnetami. Straty rosyjskie wyniosły około 800 zabitych i rannych, po stronie austro-węgierskiej – 120 poległych i 280 rannych.

Znaczenie bitwy i upadek twierdzy

Nocny atak na Fort XI „Duńkowiczki” był jednym z ostatnich większych starć przed kapitulacją twierdzy. Mimo heroicznej obrony, wyczerpanie amunicji i głód zmusiły generała Kuszmanka do poddania miasta 22 lipca 1915 roku. Fort XI został zdobyty dopiero po kapitulacji, ale jego obrona opóźniła rosyjskie natarcie o trzy dni, umożliwiając ewakuację części oddziałów i sprzętu na zachód.

Dziś Fort XI „Duńkowiczki” jest jednym z najlepiej zachowanych fortów Twierdzy Przemyśl. Jego mury noszą ślady po kulach i pociskach z tamtej nocy. Co roku, 14 lipca, lokalne stowarzyszenia historyczne organizują tam rekonstrukcje i marsze pamięci.

Źródła i literatura

Opis bitwy oparto na: Kriegsarchiv Wien: Operationsakten der Festung Przemyśl, 1915; Bogusław Szwedo, „Twierdza Przemyśl. Przewodnik historyczny”, Przemyśl 2010; oraz relacjach z dziennika kapitana Rudolfa von Hackera przechowywanych w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej.