Rosyjski walec na Sanie

14 sierpnia 1914 roku, zaledwie dwa tygodnie po wybuchu I wojny światowej, armia rosyjska pod dowództwem generała Aleksieja Brusiłowa dotarła nad San i rozpoczęła natarcie na Przemyśl. Twierdza, licząca wówczas 45 km obwodu i 131 000 żołnierzy, była kluczowym punktem obrony Austro-Węgier na wschodniej Galicji. Rosjanie, po zwycięstwie w bitwie pod Kraśnikiem, posuwali się na południe, zagrażając całemu systemowi fortyfikacyjnemu.

Pierwsze strzały i chaos w mieście

Już o świcie 14 sierpnia na przedpolach fortów (m.in. Fort I „Salis Soglio” i Fort VIII „Łętownia”) pojawiły się rosyjskie patrole kozackie. Mimo że główne siły rosyjskie były jeszcze daleko, w Przemyślu ogłoszono pogotowie bojowe. Cywilna ludność, licząca około 50 000 mieszkańców (w tym 20 000 Żydów, 15 000 Polaków i 10 000 Ukraińców), zaczęła masowo opuszczać miasto lub szukać schronienia w koszarach i fortach. Dowódca twierdzy, generał Hermann Kusmanek, wydał rozkaz zamknięcia bram i przygotowania zapasów na co najmniej 6 miesięcy oblężenia.

Bitwa pod Jarosławiem i odcięcie

Tego samego dnia, 14 sierpnia, w pobliskim Jarosławiu doszło do zażartych walk, które zadecydowały o losie Przemyśla. Austriacka 3. Armia próbowała powstrzymać Rosjan, ale po krwawych starciach musiała się wycofać za San. W efekcie Przemyśl został odcięty od reszty monarchii habsburskiej. Pierwsze oblężenie rozpoczęło się na dobre, chociaż formalnie trwało od 17 września 1914 do 11 października 1914 roku. Już 14 sierpnia jednak Rosjanie zdobyli przyczółki na zachodnim brzegu Sanu, co zmusiło austriacką kawalerię do odwrotu w stronę Lwowa.

Znaczenie daty

14 sierpnia 1914 roku to symboliczny początek walk o Twierdzę Przemyśl, które przeszły do historii jako jedno z największych oblężeń I wojny światowej. Przez 133 dni (podczas pierwszego oblężenia) i później 9 miesięcy (drugiego oblężenia) miasto stało się areną heroicznej obrony, ale też ogromnego cierpienia ludności cywilnej. Rosyjskie działania 14 sierpnia zapoczątkowały także exodus mieszkańców, którzy wracali dopiero po 1915 roku.

Liczby i fakty

W dniu 14 sierpnia w Przemyślu stacjonowało 131 000 żołnierzy, 22 000 koni, a w magazynach znajdowało się 3,5 miliona nabojów artyleryjskich. Rosjanie dysponowali w tym rejonie ponad 200 000 żołnierzy. Pierwsze rosyjskie granaty spadły na miasto już 15 sierpnia, niszcząc m.in. synagogę przy ulicy Jagiellońskiej. Do końca oblężenia w 1915 roku zginęło około 30 000 obrońców i 10 000 cywilów.

Pamięć

Dziś 14 sierpnia jest dla przemyskich historyków datą symboliczną – początkiem jednego z najbardziej dramatycznych rozdziałów w dziejach miasta. Na cmentarzu wojennym przy ul. Słowackiego spoczywają żołnierze obu stron, a w Muzeum Twierdzy Przemyśl można zobaczyć pamiątki z tamtych dni. Rocznica ta przypomina o wielokulturowej przeszłości Przemyśla, który stał się świadkiem historycznej zawieruchy.