Koniec rosyjskiego panowania nad Sanem

18 maja 1915 roku, po trwającej od 4 stycznia rosyjskiej okupacji, Twierdza Przemyśl powróciła w ręce Austro-Węgier. Był to punkt kulminacyjny operacji gorlickiej, przeprowadzonej przez armię niemiecką i austro-węgierską pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena. Rosjanie, którzy zdobyli twierdzę 22 marca 1915 roku po 133 dniach pierwszego oblężenia, teraz sami musieli uciekać przed potężnym natarciem.

Oblężenie i upadek twierdzy w marcu 1915

Pierwsze oblężenie Przemyśla rozpoczęło się 9 listopada 1914 roku. Garnizon liczył wówczas około 131 000 żołnierzy, a twierdza miała 45 km obwodu i 44 fortów. Dowodził nią gen. Hermann Kusmanek. Po wyczerpaniu zapasów żywności i amunicji, 22 marca 1915 roku twierdza skapitulowała. Do niewoli dostało się 120 000 żołnierzy, w tym 9 generałów. Rosjanie zdobyli 1000 dział i ogromne zapasy. Był to największy sukces armii carskiej w tej wojnie.

Ofensywa gorlicka i odbicie twierdzy

2 maja 1915 roku rozpoczęła się ofensywa gorlicka. Połączone siły niemieckie i austro-węgierskie przełamały front pod Gorlicami i błyskawicznie posuwały się na wschód. 17 maja oddziały austro-węgierskie dotarły pod Przemyśl, a 18 maja bez walki wkroczyły do miasta. Rosjanie wycofali się w popłochu, wysadzając jedynie mosty na Sanie. Twierdza została odbita bez jednego wystrzału.

Znaczenie wydarzenia

Odbicie Twierdzy Przemyśl miało ogromne znaczenie strategiczne i propagandowe. Dla Austro-Węgier był to dowód, że armia cesarska potrafi odnieść zwycięstwo. Dla mieszkańców Przemyśla koniec rosyjskiej okupacji oznaczał powrót do normalności – przywrócono polskie szkolnictwo, administrację i handel. Niestety, cena była wysoka: miasto zostało zniszczone w 40%, a w walkach o twierdzę zginęło łącznie około 80 000 żołnierzy obu stron.

Pamięć o wydarzeniu

Do dziś 18 maja upamiętniany jest w Przemyślu jako data wyzwolenia spod rosyjskiej okupacji. W 2015 roku, w setną rocznicę wydarzenia, na Cmentarzu Głównym odsłonięto pomnik poświęcony żołnierzom austro-węgierskim i niemieckim. Na wzgórzu 220 (Góra Tatarska) wciąż widoczne są forty i okopy, które przypominają o tych tragicznych dniach.

Źródło: „Przemyśl w czasie I wojny światowej” – Janusz T. Nowak, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014; Akta Archiwum Państwowego w Przemyślu, sygn. 1/345/1915.