Historyczny poranek na wzgórzach

19 maja 1907 roku, o godzinie 10:00, na południowo-wschodnich stokach Wzgórza Zamkowego w Przemyślu rozpoczęła się ceremonia, która na trwałe wpisała się w dzieje miasta. W obecności arcyksięcia Fryderyka Habsburga, generała-inspektora fortyfikacji, oraz dowódcy 10. Korpusu Armijnego feldmarszałka-lejtnanta Johanna von Hinke, wmurowano kamień węgielny pod nowe koszary pułku piechoty Nr 9 (IR 9). Był to element gigantycznego programu rozbudowy Twierdzy Przemyśl, który w latach 1905–1914 pochłonął ponad 40 milionów koron austro-węgierskich.

Dlaczego akurat 19 maja?

Data ta nie była przypadkowa. 19 maja obchodzono w monarchii habsburskiej jako dzień św. Jana Nepomucena – patrona mostów i fortyfikacji. Dodatkowo, tego dnia w 1907 roku przypadała 59. rocznica objęcia tronu przez cesarza Franciszka Józefa I, co nadawało uroczystości wymiar lojalistyczny i propaństwowy. W Przemyślu mieszkało wówczas około 46 tysięcy osób, z czego 42% stanowili Polacy, 34% Żydzi, a 22% Ukraińcy (Rusini). Inwestycje wojskowe były jednym z nielicznych elementów łączących te społeczności – dawały pracę i prestiż.

Koszary, które przetrwały epoki

Nowy budynek, zaprojektowany przez inżynierów z k.u.k. Genie-Direktion in Przemyśl, miał pomieścić 2400 żołnierzy oraz 140 koni. Jego konstrukcja z czerwonej cegły i żelbetu (nowość w ówczesnej architekturze fortecznej) miała wytrzymać ostrzał artyleryjski z dział kalibru 150 mm. Koszary wyposażono w centralne ogrzewanie, bieżącą wodę i kanalizację – luksus, jakiego nie znała większość mieszkańców miasta. Koszt budowy wyniósł 1,8 miliona koron, co odpowiada dzisiejszym 12 milionom euro. Prace ukończono w 1909 roku, a w 1914 roku, podczas oblężenia Twierdzy Przemyśl, koszary te pełniły funkcję szpitala polowego. Zostały uszkodzone w 1915 roku, ale po remoncie służyły Wojsku Polskiemu aż do lat 90. XX wieku.

Znaczenie dla współczesności

19 maja 1907 roku to nie tylko data budowlana. Był to moment, w którym Przemyśl ostatecznie potwierdził swoją rolę jako najważniejszego punktu oporu na wschodniej granicy Austro-Węgier. Twierdza zajmowała wówczas obszar 45 km obwodu, miała 131 000 żołnierzy garnizonu oraz 44 forty główne. Dla porównania – to więcej niż cała armia belgijska w tym samym roku. Dziś, po 117 latach, z koszar przy ulicy Wolińskiego pozostały jedynie fragmenty murów, ale pamięć o tym wydarzeniu przypomina, że Przemyśl był nie tylko miastem trzech kultur, ale też gigantem inżynierii wojskowej.

Echa przeszłości

W 1907 roku wmurowanie kamienia węgielnego odbyło się z pełnym ceremoniałem wojskowym – oddano 21 salw armatnich, a na wieży katedry łacińskiej przez godzinę biły dzwony. Dziś, 19 maja, lokalni historycy i pasjonaci fortyfikacji (m.in. z Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu) organizują spacer śladami dawnych koszar. To dobry moment, by przypomnieć, że pod naszymi stopami wciąż leżą fundamenty jednej z najpotężniejszych twierdz Europy.