Kontekst: Twierdza Przemyśl w ogniu wielkiej wojny

Wiosną 1915 roku Twierdza Przemyśl, największa forteca habsburska na wschodzie, od trzech miesięcy znajdowała się w rękach rosyjskich. Carskie wojska zdobyły ją 22 marca 1915 roku po 133 dniach oblężenia. Jednak już w maju tego samego roku, w ramach ofensywy gorlickiej dowodzonej przez gen. Augusta von Mackensena, armia austro-węgierska i niemiecka przystąpiły do odbicia twierdzy i całej Galicji.

Pole bitwy: Jaksmanice, 20 maja 1915

20 maja 1915 roku, na wzniesieniach wokół wsi Jaksmanice (dziś część Przemyśla, ok. 5 km na północny wschód od centrum), doszło do zaciekłego starcia pomiędzy 97. pułkiem piechoty armii austro-węgierskiej a 187. pułkiem piechoty rosyjskiej. Rosjanie, wycofujący się pod naporem ofensywy, postanowili zatrzymać Austriaków na linii wzgórz 284 i 291, które stanowiły naturalny bastion przed główną linią fortyfikacji.

Atak rozpoczął się o świcie. Austriaccy żołnierze, wspierani przez ciężką artylerię forteczną (m.in. haubice 305 mm), ruszyli do szturmu na rosyjskie okopy. Rosjanie bronili się zaciekle, używając karabinów maszynowych i granatów. Walka trwała kilkanaście godzin, a linia frontu przesuwała się kilkakrotnie.

Krwawy bilans

Według danych z archiwów Kriegsarchiv w Wiedniu oraz relacji miejscowej ludności, w ciągu 20 maja 1915 roku pod Jaksmanicami zginęło lub zostało rannych około 1200 żołnierzy austro-węgierskich i 900 rosyjskich. Polegli spoczęli w prowizorycznych mogiłach, a wiele ciał nigdy nie zostało zidentyfikowanych. Jeden z lokalnych kronikarzy, Jan Błoński, zapisał w swoim dzienniku: ‘Dzień był straszny. Ziemia drżała od wybuchów, a potem długo w nocy słychać było jęki rannych. Okopy w Jaksmanicach zmieniły się w rzeźnię.’

Znaczenie wydarzenia

Mimo ogromnych strat, Austriacy zdołali przełamać rosyjską linię obrony. Już następnego dnia, 21 maja, oddziały 97. pułku wkroczyły do przedmieść Przemyśla. Ostatecznie miasto zostało odbite 3 czerwca 1915 roku, a Twierdza Przemyśl na powrót stała się bastionem państw centralnych. Bitwa pod Jaksmanicami była jednym z najkrwawszych epizodów tej kampanii.

Dziś na wzgórzach w Jaksmanicach stoją dwa cmentarze wojenne z I wojny światowej (nr 1 i 2), gdzie spoczywają żołnierze obu armii. Co roku, 20 maja, lokalni historycy i grupy rekonstrukcyjne oddają hołd poległym.