Fort XIII „San Rideau” – serce wschodniego odcinka twierdzy

Fort XIII, zbudowany w latach 80. XIX wieku według projektu austro-węgierskiego, był jednym z najpotężniejszych fortów artyleryjskich Twierdzy Przemyśl. Usytuowany na wschodnim brzegu Sanu, na wzgórzu górującym nad doliną rzeki, miał za zadanie kontrolować przeprawy oraz bronić dostępu do centrum miasta. Jego betonowe kazamaty i stalowe kopuły artyleryjskie mogły wytrzymać bezpośrednie trafienia ciężką amunicją kalibru 305 mm.

Po trwającym od 9 do 22 marca 1915 roku trzecim oblężeniu, Twierdza Przemyśl poddała się Rosjanom. W ręce carskiej armii wpadło 117 000 żołnierzy austro-węgierskich, w tym 9 generałów, 2500 oficerów i 93 000 szeregowych. Rosjanie objęli w posiadanie 46 fortów głównych i pośrednich, 5 baterii artylerii dalekiego zasięgu oraz ogromne magazyny amunicji i zaopatrzenia.

Odwrót i celowa destrukcja

Jednak już w maju 1915 roku, w wyniku ofensywy gorlickiej armii niemieckiej i austro-węgierskiej, Rosjanie zmuszeni zostali do odwrotu z Galicji. Aby uniemożliwić przeciwnikowi wykorzystanie fortyfikacji, carski sztab podjął decyzję o zniszczeniu kluczowych obiektów twierdzy. 21 maja 1915 roku – dokładnie w dniu, który dziś wspominamy – wysadzono Fort XIII „San Rideau”.

Ładunki prochowe i trotylowe umieszczono w najsłabszych punktach konstrukcji: w kazamatach amunicyjnych, pod kopułami pancernymi oraz w szybach wentylacyjnych. Detonacja była tak potężna, że słyszano ją w odległości kilkunastu kilometrów. Zniszczeniu uległa większość nadziemnych elementów fortu – stalowe kopuły zostały wyrwane z posad, betonowe stropy runęły, a rowy strzeleckie zasypała ziemia i gruz. Straty materialne oszacowano na 2,3 miliona koron austro-węgierskich (w ówczesnej wartości).

Skutki i dziedzictwo militarne

Wysadzenie Fortu XIII było częścią szerszej operacji niszczenia Twierdzy Przemyśl przez Rosjan. Łącznie w dniach 18–25 maja 1915 roku zniszczono 12 fortów głównych, 4 magazyny amunicyjne i 3 mosty na Sanie. Mimo to, po ponownym zajęciu miasta przez Austro-Węgry 3 czerwca 1915 roku, prace odbudowawcze rozpoczęto natychmiast. Fort XIII odbudowano w uproszczonej formie, ale już nigdy nie osiągnął on swojej pierwotnej wartości bojowej.

Dziś ruiny Fortu XIII są jednym z najciekawszych obiektów turystyki militarnej w regionie. Można na nich zobaczyć ślady po wybuchu z 21 maja 1915 roku – popękane płyty betonowe, odkształcone stalowe elementy oraz charakterystyczne „wykwity” soli azotanowych, będące pozostałością po materiałach wybuchowych.

Zapomniana data w kalendarzu wojny

Wydarzenie z 21 maja 1915 roku rzadko pojawia się w syntezach historycznych I wojny światowej, skupionych głównie na oblężeniach i kapitulacjach. Tymczasem dla Przemyśla był to moment, gdy twierdza – symbol potęgi militarnej – zamieniła się w plac budowy zniszczeń. Każda detonacja odbierała miastu część jego obronnego potencjału, ale też otwierała nowy rozdział w dziejach fortyfikacji: odbudowę, modernizację i ostateczne przekształcenie w muzeum pod gołym niebem.

W 2024 roku, w 109. rocznicę wysadzenia fortu, Stowarzyszenie Miłośników Fortyfikacji „Przemyśl” zorganizowało na ruinach Fortu XIII spacer historyczny z rekonstrukcją wydobywania niewybuchów. Wzięło w nim udział ponad 200 osób, w tym potomkowie żołnierzy obu walczących armii.