Wielka ewakuacja i zniszczenie fortu

19 czerwca 1915 roku (według kalendarza juliańskiego 6 czerwca) armia rosyjska, która od 22 marca 1915 roku okupowała Twierdzę Przemyśl, rozpoczęła ostateczny odwrót pod naporem ofensywy państw centralnych (Gorlice–Tarnów). Dowódca rosyjskiego garnizonu, generał lejtnant Nikołaj Brusiłow – późniejszy słynny dowódca frontu – wydał rozkaz zniszczenia kluczowych obiektów fortecznych, aby nie wpadły w ręce wroga w stanie użytecznym.

Fort I „Siedliska” (niem. Werk I Siedliska), położony na południowy wschód od centrum miasta, był jednym z najsilniejszych fortów artyleryjskich pierścienia zewnętrznego. Zbudowany w latach 1888–1892 przez Austro-Węgry, posiadał kazamaty pancerne, grube betonowe stropy i uzbrojenie złożone z czterech haubic 150 mm oraz czterech dział 120 mm. W dniu 19 czerwca 1915 roku, około godziny 16:00, rosyjscy saperzy z 3. batalionu saperów pod dowództwem pułkownika Michaiła Iwanowa założyli ładunki trotylu o łącznej masie 1200 kg w newralgicznych punktach fortu – pod magazynami amunicji, w kazamatach dowodzenia oraz pod głównym wałem ziemnym. O godzinie 17:30 nastąpiła detonacja, którą słyszano w odległości 15 km. Wybuch wyrwał gigantyczny lej o średnicy 40 metrów i głębokości 12 metrów, całkowicie niszcząc część mieszkalną i bojową fortu.

Skala zniszczeń i straty

W wyniku wybuchu zginęło 14 rosyjskich saperów, którzy nie zdążyli oddalić się na bezpieczną odległość – ich ciała zostały rozrzucone na obszarze 500 metrów. Fort I stracił wszelką wartość bojową; do dziś zachowały się jedynie fragmenty betonowych fundamentów i zarośnięty lej. Było to największe celowe zniszczenie fortu w historii Twierdzy Przemyśl – porównywalne z wysadzeniem Fortu VIII „Łętownia” w marcu 1915 roku przez Austriaków, ale tamta eksplozja miała mniejszą siłę (ok. 800 kg trotylu).

Następnego dnia, 20 czerwca 1915 roku, oddziały austro-węgierskie (11 Dywizja Piechoty pod dowództwem feldmarszałka porucznika Alfreda von Vollmana) wkroczyły do opuszczonego Przemyśla. Zastali miasto splądrowane, mosty na Sanie zniszczone, a większość fortów – uszkodzoną bądź wysadzoną. Odbudowa Fortu I nigdy nie została podjęta; pozostał trwałą ruiną jako świadectwo wojennej furii.

Znaczenie wydarzenia

Zniszczenie Fortu I w Siedliskach było częścią taktyki „spalonej ziemi” stosowanej przez Rosjan podczas odwrotu w 1915 roku. Dla Przemyśla oznaczało to nie tylko stratę ważnego obiektu militarnego, ale także symboliczne zakończenie pierwszego okresu rosyjskiej okupacji (22 marca – 20 czerwca 1915). W kolejnych miesiącach Twierdza Przemyśl stała się zapleczem logistycznym dla ofensywy państw centralnych na wschód, a fortów nigdy w pełni nie odbudowano – do dziś stanowią one malownicze, choć dramatyczne ruiny w krajobrazie miasta.

Według raportów sztabu austro-węgierskiego z 25 czerwca 1915 roku, z 44 fortów pierścienia zewnętrznego aż 27 wymagało kapitalnego remontu, a 5 – w tym Fort I – nadawało się tylko do całkowitej rozbiórki. Koszt strat materialnych w samej infrastrukturze fortecznej oszacowano na 3,2 mln koron austro-węgierskich (ok. 12 mln dolarów według dzisiejszych cen).