Wstęp: Twierdza w ogniu

18 czerwca 1915 roku – data, która na zawsze zapisała się w dziejach Przemyśla i całej Galicji. Tego dnia, o świcie, rozpoczął się ostatni, decydujący akt dramatu związanego z największą twierdzą I wojny światowej w Europie. Po 124 dniach drugiego oblężenia przez armię rosyjską, połączone siły austro-węgierskie i niemieckie pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena przystąpiły do generalnego szturmu na forty otaczające miasto.

Kontekst historyczny: Dlaczego Przemyśl był kluczowy?

Twierdza Przemyśl, zbudowana w latach 1854–1914, była jednym z najpotężniejszych bastionów monarchii habsburskiej. Jej obwód wynosił 45 km, a załoga liczyła 131 000 żołnierzy. Po pierwszym, dziewięciomiesięcznym oblężeniu (wrzesień 1914 – marzec 1915), twierdza upadła 22 marca 1915 roku. Rosjanie zdobyli ogromne zapasy amunicji i żywności, ale nie zdołali zniszczyć fortyfikacji. Od kwietnia 1915 roku, w ramach ofensywy gorlickiej, armie państw centralnych systematycznie odbijały Galicję. 18 czerwca 1915 roku był punktem kulminacyjnym – atak na forty nr: IV (Optyń), V (Grodecka), VI (Helicha) i VII (Łuczyce) miał przełamać ostatni pierścień rosyjskiej obrony.

Szturm 18 czerwca 1915 roku

O godzinie 5:30 rano, po trwającym dwie godziny przygotowaniu artyleryjskim (ponad 300 dział), piechota ruszyła do ataku. Najcięższe walki toczyły się o fort „Helicha” (nr VI), gdzie 55. Dywizja Piechoty Austriackiej starła się z rosyjską 3. Dywizją Grenadierów. Zginęło tam ponad 2000 żołnierzy. Niemiecki 22. Korpus Rezerwowy zdobył fort „Łuczyce” (nr VII) dopiero po trzecim szturmie, tracąc 70% stanu osobowego. Około godziny 14:30 Rosjanie rozpoczęli odwrót na wschód, wysadzając mosty na Sanie. Do wieczora 18 czerwca 1915 roku Przemyśl był całkowicie w rękach austriacko-niemieckich. Miasto zostało wyzwolone spod 87-dniowej okupacji rosyjskiej.

Konsekwencje i znaczenie

Odbicie Twierdzy Przemyśl 18 czerwca 1915 roku miało ogromne znaczenie strategiczne:

• Umożliwiło dalszą ofensywę na Lwów, który padł 22 czerwca.
• Przerwało rosyjskie linie zaopatrzeniowe w Karpatach.
• Przywróciło kontrolę nad linią kolejową Przemyśl–Lwów.
• Dało Austro-Węgrom nadzieję na odzyskanie Galicji Wschodniej.

Dla samego miasta oznaczało to koniec ciężkich walk, ale też ogromne zniszczenia – 40% zabudowy legło w gruzach, a ludność zmniejszyła się z 54 000 do 18 000 mieszkańców.

Ludzie tego dnia

Wśród obrońców po stronie austriackiej wyróżnili się: płk. Karl von Steinhart (dowódca 97. Pułku Piechoty) oraz mjr. Oskar Potiorek (szef sztabu twierdzy). Po stronie rosyjskiej dowodził gen. Nikołaj Bariatinski, który za utratę twierdzy został zdegradowany. W walkach brał udział także młody oficer – późniejszy pisarz – Józef Wittlin, który opisał oblężenie w swojej powieści „Sól ziemi”.

Podsumowanie

18 czerwca 1915 roku to data triumfu i tragedii. Triumfu – bo Twierdza Przemyśl wróciła w ręce Austro-Węgier. Tragedii – bo na jej polach zginęło tego dnia łącznie około 12 000 żołnierzy. Dziś, w cieniu nowych fortyfikacji granicy polsko-ukraińskiej, warto pamiętać, że Przemyśl był świadkiem jednego z największych starć I wojny światowej. Ten dzień zmienił bieg historii Europy Środkowo-Wschodniej.