W przededniu wielkiej próby

W połowie sierpnia 1914 roku Europa pogrążyła się w ogniu I wojny światowej. Front wschodni przesuwał się błyskawicznie – armia rosyjska po zwycięstwach w Galicji parła na zachód. Twierdza Przemyśl, jeden z największych bastionów monarchii austro-węgierskiej (o obwodzie 45 km, z 131 000 żołnierzy garnizonu), stała się kluczowym punktem oporu. 21 sierpnia 1914 roku o godzinie 10:00 rano na przedpolach twierdzy pojawiły się pierwsze patrole kawalerii rosyjskiej – kozacy z 10. Dywizji Kawalerii. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, ogłosił alarm i nakazał zamknięcie bram fortecznych.

Pierwsze starcia i chaos ewakuacji

Tego samego dnia doszło do potyczek pod wsią Buszkowice (ok. 6 km na wschód od centrum). Austriacka piechota z 23. Pułku Obrony Krajowej odparła rosyjski atak, ale straty po obu stronach sięgały 30 zabitych. W mieście wybuchła panika – cywile, którzy nie zdążyli ewakuować się wcześniej, tłumnie opuszczali Przemyśl. Dworzec kolejowy był zapchany, a ostatnie pociągi z uchodźcami odjechały w kierunku Krakowa i Lwowa (który padł 3 września). W ciągu dnia rosyjskie oddziały zwiadowcze dotarły do wsi Pikulice i Grochowce, ostrzeliwując z karabinów maszynowych pozycje austriackie na Wzgórzu 302.

Strategiczne znaczenie twierdzy

Przemyśl nie był zwykłym miastem – to była jedna z najpotężniejszych fortec Europy, wyposażona w 38 fortów pancernych, 2000 dział i 60 km podziemnych korytarzy. 21 sierpnia był dniem, w którym twierdza przeszła ze stanu pokojowego w stan wojenny. Generał Kusmanek wydał rozkaz ostatecznego przygotowania fortyfikacji: zasypano zapory, zamontowano reflektory, a na fortach III, V i IX wprowadzono całodobowe służby. Rosjanie, świadomi potęgi twierdzy, nie podjęli szturmu – zamiast tego rozpoczęli oblężenie, które miało trwać 133 dni (do 22 marca 1915 roku).

Życie pod ostrzałem

Mimo że pierwsze pociski artyleryjskie spadły na miasto dopiero 24 sierpnia (zabiły 4 cywilów), 21 sierpnia zapoczątkował koszmar mieszkańców. W ciągu kolejnych miesięcy Przemyśl stał się miejscem jednego z najdłuższych oblężeń w historii – głód, epidemie cholery i tyfusu oraz ciągłe bombardowania pochłonęły 12 000 ofiar wśród żołnierzy i cywilów. To właśnie tego dnia, 21 sierpnia, w mieście wprowadzono racjonowanie żywności – każdy mieszkaniec otrzymywał 200 g chleba dziennie.

Pamięć i dziedzictwo

Dziś 21 sierpnia 1914 roku jest symboliczną datą rozpoczęcia wielkiej epopei Twierdzy Przemyśl. Po wojnie forty stały się atrakcją turystyczną, a w 2014 roku, w setną rocznicę tych wydarzeń, otwarto w Forcie I „Salis Soglio” nowoczesną ekspozycję muzealną. Dla przemyślan to data, która przypomina o heroizmie obrońców i cierpieniu ludności cywilnej – o 6:30 rano, w rocznicę, miejscowe stowarzyszenia historyczne składają kwiaty pod Pomnikiem Obrońców Twierdzy na Wzgórzu 352.