W przededniu burzy

22 sierpnia 1914 roku, zaledwie trzy tygodnie po wybuchu I wojny światowej, pod murami Przemyśla pojawiły się pierwsze patrole kawalerii rosyjskiej. Miasto, od 1910 roku przekształcone w jedną z najpotężniejszych twierdz Europy – z 45 km obwodu fortów, 131 000 żołnierzy garnizonu i 1000 dział – stanęło u progu jednej z największych epopei wojennych XX wieku. Dowódca twierdzy, gen. Hermann Kusmanek von Burgneustädten, zarządził zamknięcie bram, a mieszkańcy, którzy w większości pozostali w mieście, z przerażeniem obserwowali, jak na horyzoncie pojawiają się pierwsze kolumny armii generała Radki Dmitriewa.

Pierwsze starcie

Rosjanie, po zwycięskiej bitwie pod Kraśnikiem (23-25 sierpnia) i Komarowem (26 sierpnia-2 września), szybko posuwali się na zachód. 22 sierpnia ich 3 Armia dotarła w rejon Przemyśla, nawiązując kontakt ogniowy z fortecą. Pierwsze strzały padły z fortów artyleryjskich: X „Orzechowce” i XI „Duńkowiczki” ostrzeliwały rosyjskie kolumny na przedpolach. Mimo że był to jedynie wstęp do wielkiej operacji, data ta uznawana jest za symboliczny początek pierwszego oblężenia, które trwało do 9 października 1914 roku.

Miasto w oblężeniu

Oblężenie przyniosło miastu ogromne zniszczenia. Codzienne bombardowania zabiły setki cywilów, a zniszczono ponad 200 budynków, w tym zabytkową cerkiew katedralną pw. św. Jana Chrzciciela (uszkodzoną 24 września). Mimo to garnizon twierdzy skutecznie odpierał wszystkie szturmy – najcięższy miał miejsce 5-7 października, gdy Rosjanie przypuścili atak na forty „Borek”, „Popowice” i „Hurko”. Obrońcy, wspierani przez pospolite ruszenie i ochotników ukraińskich i polskich, zadali atakującym straty sięgające 10 000 żołnierzy.

Znaczenie dla historii

22 sierpnia 1914 roku zapisał się w dziejach Przemyśla jako dzień, w którym miasto stało się osią frontu wschodniego. Pierwsze oblężenie zakończyło się odsieczą 9 października, ale już 5 listopada Rosjanie wrócili i rozpoczęli drugie oblężenie, które trwało do 22 marca 1915 roku, kiedy to twierdza skapitulowała po 133 dniach walk. Przemyśl pozostaje do dziś symbolem bohaterstwa i poświęcenia, a jego forty – jednym z najlepiej zachowanych systemów fortyfikacyjnych w Europie.

Pamięć

Dziś w rocznicę tych wydarzeń mieszkańcy miasta oddają hołd poległym – zarówno żołnierzom, jak i cywilom. W Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej można zobaczyć pamiątki z oblężenia, a na cmentarzu wojennym przy ul. Przykarpackiej spoczywa ponad 20 000 żołnierzy wszystkich narodowości. Historia 22 sierpnia 1914 roku przypomina, że wielkie dzieje piszą się często w małych, przygranicznych miastach.