25 maja 1915 roku – dzień zagłady Fortu I

Dokładnie 25 maja 1915 roku, w trakcie wielkiego odwrotu armii rosyjskiej z Galicji (tzw. operacja gorlicka), żołnierze carscy dokonali celowej dewastacji jednego z najważniejszych obiektów Twierdzy Przemyśl – Fortu I „Salis Soglio”. Był to fort pancerny, zaprojektowany według najnowszych austro-węgierskich standardów fortyfikacyjnych, oddany do użytku w 1895 roku. Jego nazwa upamiętniała generała Johanna von Salis-Soglio, dowódcę saperów w armii cesarskiej.

Fort I znajdował się na wzgórzu Szybeny (dziś teren osiedla Krzemieniec), około 4 km na północny wschód od centrum Przemyśla. Był uzbrojony w cztery haubice 15 cm w obrotowych kopułach pancernych, chronionych stalowym pancerzem grubości 20 cm. Do 1914 roku był uznawany za jeden z najsilniejszych fortów w całej monarchii austro-węgierskiej.

Bitwa o Twierdzę i rosyjska okupacja

Po trzech miesiącach oblężenia, 22 marca 1915 roku Twierdza Przemyśl skapitulowała przed armią rosyjską. W ręce Rosjan dostało się 131 000 żołnierzy austro-węgierskich, w tym 9 generałów i 2500 oficerów. Rosjanie zajęli forty, magazyny i koszary, wykorzystując je jako bazę zaopatrzeniową.

Już w maju 1915 roku ofensywa państw centralnych (Niemcy i Austro-Węgry) pod dowództwem gen. Augusta von Mackensena przełamała front pod Gorlicami. Rosjanie, obawiając się okrążenia, rozpoczęli pospieszny odwrót. Zgodnie z rozkazem dowództwa, wszystkie forty mające wartość strategiczną miały zostać zniszczone. Fort I „Salis Soglio” był priorytetem – jego potężne działa mogły razić ogniem całą dolinę Sanu.

Eksplozja, która wstrząsnęła miastem

Rankiem 25 maja 1915 roku saperzy carscy założyli ładunki dynamitu w najsłabszych punktach konstrukcji: w komorach amunicyjnych pod kopułami oraz w fundamentach koszar. O godzinie 9:15 nastąpiła detonacja. Świadkowie mówili o gigantycznej chmurze dymu i gruzu, która wzbiła się na wysokość 300 metrów. Huk słyszano w odległości 20 kilometrów – w Przemyślu powypadały szyby w oknach.

Po eksplozji fort zamienił się w kupę betonu i skręconej stali. Kopuły pancerne oderwały się od podstaw i runęły do wnętrza fortu. Do dziś na terenie fortu widoczny jest krater o głębokości 12 metrów i średnicy 40 metrów.

Znaczenie wydarzenia

Zniszczenie Fortu I było symbolicznym końcem pierwszej fazy istnienia Twierdzy Przemyśl. Choć Austriacy odbili miasto już 3 czerwca 1915 roku, fort nigdy nie został odbudowany. Dziś jego ruiny stanowią jeden z najważniejszych pomników historii I wojny światowej w Polsce, odwiedzany przez turystów z całej Europy.

25 maja 1915 roku to nie tylko data zniszczenia – to również przypomnienie o brutalności wojny totalnej, w której nawet najpotężniejsze fortyfikacje stają się bezbronne wobec dynamitu i strategii „spalonej ziemi”.